Հեղինակ՝ Օհան Չեքմէքչեան

Հայերէնի ուղղագրութեան շուրջ ընթացող բանավէճը լոկ լեզուական կամ տեխնիկական խնդիր մը չէ, այլ պայքար՝ պառակտուած համաշխարհային ազգի մը հոգիին եւ շարունակականութեան համար։

1920-ական թուականներուն, խորհրդային վարչակարգին կողմէ բռնի ուժով պարտադրուած ուղղագրական փոփոխութիւններէն ի վեր, հայոց լեզուն կառուցայինօրէն բաժնուեցաւ տպագրական երկու տարբեր աշխարհներու։ Այսօր, երբ Հայաստանը կը գտնուի աշխարհաքաղաքական տագնապներու եւ վտանգներու դիմաց, համակարգուած վերադարձը Աւանդական (Դասական) Ուղղագրութեան՝ այն չափանիշին, որ զարգացած է դարերու ընթացքին եւ պահպանուած Սփիւռքի կողմէ, անցեալին կառչած մնալու արտայայտութիւն չէ։ Ընդհակառակը, անիկա ապագայամէտ եւ կենսական ռազմավարութիւն մըն է մեր ժողովուրդը միաւորելու եւ լեզուին ներքին տրամաբանութիւնը վերականգնելու համար։

Պառակտուած Համաշխարհային Ազգի Մը Վերամիաւորումը

1922-ի եւ 1940-ի խորհրդային ուղղագրական բարեփոխումները յաջողեցան հոգեբանական եւ գրական պատնէշ մը հաստատել Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Սփիւռքի միջեւ։ Այսօր, Երեւանի մէջ ուսանող հայ աշակերտ մը եւ Լոս Անճելըսի, Փարիզի կամ Պէյրութի մէջ ապրող աշակերտ մը դժուարութեամբ կը կարդան իրարու հրատարակութիւնները։ Պարզ ազգանուն մը, ինչպէս՝ «Սարգսեան», Հանրապետութեան մէջ դարձած է «Սարգսյան», իսկ «Յակոբ» աւանդական անունը հարթեցուած է ու դարձած «Հակոբ»։

Այս բաժանումը Հայաստանի քաղաքացիները կը զրկէ իրենց իսկ սեփական ժառանգութեան հսկայական գանձարանէն։ Վերջին հազարամեակին արտադրուած գրականութեան, պատմական փաստաթուղթերու եւ աստուածաբանական բնագիրներու մեծամասնութիւնը, ինչպէս նաեւ արդի արեւմտահայ գրականութիւնը, գրուած են աւանդական ուղղագրութեամբ։ Մէկ միասնական ուղղագրութեան վերահաստատումը անմիջապէս կը քանդէ դարաւոր այս արհեստական պատնէշը՝ Սփիւռքին պատգամելով, որ իրենք լոկ դրամատուներ չեն, այլ հաւասար տէրերն ու մասնակիցները՝ համաշխարհային եւ անսահման հայկական մշակութային տարածքին։

Լեզուական Տրամաբանութեան Վերականգնումը

Հայերէնի ուղղագրութեան խորհրդային աղաւաղումը կը հիմնուէր չափազանց պարզունակ սկզբունքի մը վրայ. «գրէ՛ այնպէս, ինչպէս կը խօսիս»։ Այս քաղաքական օրակարգը արագացուց գրագիտութեան տարածումը՝ ի հաշիւ լեզուական խորութեան, տկարացնելով Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմէ 405 թուականին ստեղծուած այբուբենին ներքին տրամաբանութիւնն ու ստուգաբանական կառուցուածքը։

Խորհրդային բարեփոխումները ջնջեցին երկբարբառները եւ հեռացուցին հիմնական գիրեր։ «Ւ» (իւն) տառի ամբողջական ջնջումը, օրինակ, ընդմիշտ խզեց հայերէն բառերու եւ անոնց հնդեւրոպական արմատներուն միջեւ եղած տեսողական ու կառուցային կապը։ «Ազատութիւն» բառը զրկուեցաւ իր հարազատ մարմնէն եւ վերածուեցաւ «ազատություն»-ի։ Նմանապէս, «Է» եւ «Օ» տառերը արգիլուեցան բառերու մէջտեղը գործածուելէ՝ պատմականօրէն հիմնաւորուած «խօսել» բառը վերածելով «խոսել»-ի։ Աւանդական ուղղագրութեան վերադարձը կը վերականգնէ լեզուին ներքին տրամաբանութիւնը՝ աւելի դիւրին դարձնելով անծանօթ բառերու իմաստը հասկնալը՝ անոնց տեսանելի արմատներուն միջոցով։

Խորհրդային Բռնատիրութեան Հետքերու Սրբագրումը

Լեզուն պետական հսկողութեան գլխաւոր միջոցն է։ Պոլշեւիկները ուղղագրական բարեփոխումները օգտագործեցին խորհրդային բոլոր հանրապետութիւններուն մէջ՝ նպատակ ունենալով հպատակ ժողովուրդները կտրել իրենց նախայեղափոխական անցեալէն, զանոնք հեռու պահելով կրօնական, դասական եւ ազգային գրականութենէն։

Հայաստանի համար՝ խորհրդային այս ուղղագրութեան պահպանումը կը նշանակէ կայսերական գործիքի մը հլու հնազանդութիւն։ Իրական անկախութիւնն ու ինքնիշխանութիւնը կը պահանջեն ազգային արժէքներու տիրութիւնը։ Աւանդական ուղղագրութեան վերահաստատումը պատմական արդարութեան գործողութիւն մըն է, որ կը յայտարարէ, թէ արդի Հայաստանը հաւատարիմ է իր հազարամեայ ժառանգութեան, եւ ոչ թէ փլուզուած բռնատիրական կայսրութեան մը հրամանագիրներուն։

Գործնական Քայլեր Դէպի Ապագայ

Քննադատները յաճախ կը պնդեն, որ աւանդական ուղղագրութեան վերադարձը կրնայ մեծ շփոթ յառաջացնել, խաթարել կրթական համակարգը եւ նիւթական մեծ ծախսեր պատճառել։ Սակայն, այս դժուարութիւնները միանգամայն կառավարելի են փուլային եւ սերնդափոխական անցումով մը, ինչպէս եղաւ Գերմանիոյ կամ Իսրայէլի պարագային։

Հայաստանը կրնայ որդեգրել հետեւեալ ռազմավարական քայլերը.

• Երկակի Ուղղագրութեան Շրջան: Թոյլատրել երկու համակարգերու համատեղ գոյակցութիւնը պաշտօնական փաստաթուղթերու, լրատուամիջոցներու եւ ցուցանակներու վրայ որոշեալ ժամանակաշրջանի մը համար (օրինակ՝ մէկ տասնամեակ)։
• Կրթական Որդեգրում: Աւանդական ուղղագրութիւնը դպրոցներ ներմուծել աստիճանաբար՝ սկսելով նախակրթարանի առաջին դասարաններէն, որպէսզի յաջորդ սերունդը բնականօրէն տիրապետէ հարազատ գիրին։
• Թուայնացում եւ Արհեստական Բանականութիւն: Օգտագործել արդի արհեստագիտական միջոցները՝ առկայ ելեկտրոնային գրականութիւնը վայրկենապէս վերածելու աւանդական գրելաձեւի, նուազեցնելով գործնական դժուարութիւնները։

Լեզուն հայկական ինքնութեան պարիսպն է։

Այնպիսի դարաշրջանի մը մէջ, ուր աշխարհաքաղաքական սահմանները շարունակական սպառնալիքի տակ են, մեր մշակութային սահմաններու ամրապնդումը ազգային անվտանգութեան հրամայական է։ Վերադարձը աւանդական ուղղագրութեան՝ ներդրում է Հայաստանի երկարաժամկէտ դիմադրողականութեան, որուն շնորհիւ պիտի կերտուի մշակութապէս միասնական, ստուգաբանօրէն հիմնաւորուած եւ պատմականօրէն արդարացուած համաշխարհային ազգ մը։