Հեղինակ՝ Զապէլ Գայնագճեանի  

500 միլիոն տոլարի «Ֆայրպըրտ»ի (Firebird) գործարքի մեծածաւալ պատրանքներէն մինչեւ «իԳործ»ի (iGorts) մանրամասն մակարդակը, պետութիւն-սփիւռք յարաբերութիւնը կը մնայ թակարդուած՝ հնացած հաստատութիւններու եւ փոխադարձ յուսախաբութեան շրջապտոյտի մը մէջ։

Տասնամեակներ շարունակ քաղաքական սովորական հռետորաբանութիւնը յենած է սփոփիչ սկզբունքի մը վրայ. հայրենիքն ու անոր համաշխարհային համայնքը անպարտելի ամբողջութեան մը երկու կէսերն են։ Սակայն կառուցուածքային իրականութիւնները կը բացայայտեն աւելի դաժան ճշմարտութիւն մը։ Կազմակերպուած համաշխարհային հայկական սփիւռքը, իր ներկայ ձեւաչափով, կառուցուածքայինօրէն անկարող է ծառայելու որպէս Հայաստանի մէջ համակարգային յառաջդիմութեան հիմնական շարժիչ ուժ։ Աւելի վատ՝ Երեւանի յաջորդական կառավարութիւնները հետեւողականօրէն ձախողած են ապահովելու ռազմավարական հասանելիութիւն եւ ճշգրիտ ծրագիրներ, որոնք անհրաժեշտ են այս ընթացքը փոխելու համար։ Արդիւնքը փոխադարձ յուսախաբութեան մէջ սառած յարաբերութիւն մըն է՝ հիմնուած հնացած կառոյցներու վրայ, որոնք չեն ծառայեր ո՛չ պետութեան անվտանգութեան, եւ ո՛չ ալ ազգի գոյատեւման։

Միացեալ համաշխարհային ձայնի մը առասպելը

Կազմակերպուած սփիւռքի հիմնական սահմանափակումը իր սեփական միասնութեան առասպելն է։ Անիկա աշխարհագրութեամբ, պատմութեամբ եւ մշակոյթով բաժնուած համայնքներու բեկորային համաստեղութիւն մըն է։ Աւանդական «հին» սփիւռքը, որ ձեւաւորուած է 1915-ի ետքի վնասուածքով (թրոմայով), կը գործէ ամբողջութեամբ տարբեր ընկերաքաղաքական իրականութեան մը մէջ, քան յետխորհրդային ալիքը։ Առանց կեդրոնական իշխանութեան կամ համաշխարհային կառավարող մարմնի, անիկա զուրկ է միասնական ձայնէ, ինչ որ կը պարալիզէ (կը անդամալուծէ) լայնածաւալ հաւաքական գործողութիւնները։ 1991-ի անկախացումէն անմիջապէս ետք, համայնքը պառակտուեցաւ նախապէս գոյութիւն ունեցող կուսակցական գիծերով՝ ստեղծելով ցիրուցան մօտեցում մը, ուր աշխարհագրական կեդրոնները կը մրցէին ազդեցութեան համար, փոխանակ գործադրելու միասնական ազգային զարգացման ռազմավարութիւն մը։

Այս բեկորացումը աւելի կը խորանայ այն փաստով, որ համաշխարհային բնակչութեան ամենամեծ զանգուածը՝ ռուսահայ հսկայական սփիւռքը, որ կը հաշուէ երկուքէն երեք միլիոն, կը մնայ բացարձակ առեղծուած մը։ Մինչ արեւմտեան կեդրոնները կը տիրապետեն անգլերէն եւ հայերէն խօսոյթին (դիսկուրսին), Ռուսաստանի համայնքը մեծաւ մասամբ անտեսանելի է։ Ինչպէս նկատուած է թուային վերլուծական հարթակներու վրայ, անիկա կը գործէ առանձին, ռուսախօս ցանցերու մէջ եւ զուրկ է բարձրաձայնող լոպիստական (քարոզչական) ապարատէ։ Կաշկանդուած Ռուսաստանի հեղինակատիրական (աւտորիտար) միջավայրի սահմանափակումներով՝ անոր հսկայական դրամագլուխն ու մարդկային ներուժը կը մնան ապաքաղաքականացուած եւ սահմանափակուած տեղական տնտեսական ցանցերով՝ ամբողջութեամբ կտրուած համահայկական հիմնական խօսոյթէն։

Աւանդական կուսակցութիւնները եւ բարեգործութեան թակարդը

Աւանդական սփիւռքեան հաստատութիւնները, փոխանակ զարգանալու՝ 21-րդ դարու ինքնիշխան պետութեան պահանջները դիմագրաւելու համար, կը մնան թակարդուած 20-րդ դարու կէսերուն մէջ։ Համահայկական աւանդական քաղաքական կուսակցութիւնները այլասերած (նահանջած) են։ Հայաստանի Հանրապետութեան ներսը ամէնօրեայ ընտրազանգուածէ կամ իրական շահագրգռուածութենէ (ռիսքէ) զուրկ՝ այս կառոյցները աւելի քիչ կը գործեն որպէս ժամանակակից քաղաքական շարժումներ, եւ աւելի շատ՝ որպէս տեղական քարոզչական (լոպիստական) ընկերութիւններ կամ եղբայրակցական բարեգործական խմբաւորումներ։ Անոնք չափազանց արդիւնաւէտ են արտասահմանի մէջ մշակութային պահպանման եւ պատմական արդարութեան դատապաշտպանութեան (լոպինկի) գործին մէջ, բայց զուրկ են այն ճկուն ուժականութենէն (դինամիզմէն), որ անհրաժեշտ է դէպի ապագայ միտուած ներքին յառաջդիմութիւնը խթանելու համար։

Այս հաստատութենական լճացումը սփիւռքը ամբողջութեամբ զրկած է նիւթապէս կայուն, համասփիւռքեան ներդրումային կազմակերպութիւններէ։ Երեսուն տարի շարունակ տնտեսական ներգրաւուածութիւնը նկատուած է որպէս բարեգործական հարց՝ սահմանափակուած զգացական նուիրատուութիւններով եւ տագնապներու ժամանակ տրուած օգնութիւններով, փոխանակ հիմնուելու շուկայական ազդակներով առաջնորդուող վենչուրային (ռիսքային) դրամագլուխի կամ պետական ներդրումային հիմնադրամներու վրայ։ Հաստատութենական կամուրջներ ստեղծելու պատմական փորձերը, ինչպէս՝ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը, յաճախ տուժած են թափանցիկութեան տագնապներէ եւ քաղաքական պարանձգութիւններէ՝ վերածուելով պետական հովանաւորչութեան գործիքներու, փոխանակ ըլլալու արդիւնաբերական աճի անկախ շարժիչներ։

Այս վիճակը պաշտպանողները յաճախ ցոյց կու տան բարձր մակարդակի տնտեսական յաջողութիւններ՝ որպէս կառուցողական համագործակցութեան ապացոյց, վկայակոչելով օրինակ՝ Հրազդանի մէջ նորաբաց 500 միլիոն տոլար արժողութեամբ «Ֆայրպըրտ» (Firebird) արհեստական բանականութեան տուեալներու կեդրոնի ծրագիրը։ Կառուցուած որպէս պետական-մասնաւոր ձեռնարկութիւն՝ օգտագործելով NVIDIA-ի եւ Dell-ի յառաջադէմ ենթակառուցուածքները, այս հաստատութիւնը կը գովաբանուի որպէս սփիւռքի առաջնորդութեամբ ստեղծուած նորարարութեան յաղթանակ։ Սակայն, «Ֆայրպըրտ»ի գործարքը որպէս հաստատութենական յաջողութիւն որակելը հիմնականին մէջ սխալ է։ «Ֆայրպըրտ»ը տեղայնացուած, վերնախաւային ընկերային ձեռնարկ մըն է, որ յառաջ մղուած է վենչուրային դրամագլուխի որոշակի գործընկերներու եւ բազմազգ արհեստագիտական կապերու կողմէ։ Անիկա փոխարինական (կոմերցիոն), արհեստագիտական մարզի գործարք մըն է եւ ոչ թէ համակարգուած, կայուն համասփիւռքեան կազմակերպութիւններու կամ համայնքային միջոցներու մեկտեղման արդիւնք։ Առանձին, բազմամիլիոնատէր արհեստագիտութեան հիմնադիրներու վրայ յենիլը կը քօղարկէ համակարգային խնդիրը. լայն համաշխարհային սփիւռքը տակաւին զուրկ է որեւէ ծաւալելի մեքենականութենէ (մեխանիզմէ)՝ մակրոտնտեսական անվտանգութեան համար ազգային դրամագլուխը համախմբելու նպատակով։

Երեւանի սփիւռքեան քաղաքականութեան փոխադարձ ձախողումը

Այսուհանդերձ, այս ձախողումը ամբողջութեամբ փոխադարձ է։ Հայաստանի յաջորդական կառավարութիւնները պատմականօրէն սփիւռքին մօտեցած են կա՛մ որպէս դրամատան ինքնաշխատ մեքենայի (ATM)՝ խաղաղութեան ժամանակ, կա՛մ որպէս պահեստազօրքի՝ պատերազմի ընթացքին, ձախողելով իրականացնել ռազմավարական հասանելիութեան որեւէ տեւական արշաւ։ Փորձնական, կարճաժամկէտ ներուժի համարկման (ինտեկրման) ծրագիրները, ինչպէս՝ «իԳործ» (iGorts) կրթաթոշակային ծրագիրը, որ սփիւռքի մասնագէտները մէկ տարի ժամկէտով կը տեղաւորէ պետական կառավարման համակարգին մէջ, կը գործեն չափազանց փոքր մակարդակով։ Տարեկան ներգրաւելով միայն քանի մը տասնեակ մասնագէտներ՝ անոնք չեն կրնար լուծել մակրո-հաստատութենական պակասուրդի (դեֆիցիտի) հարցը։

Երեւանը երբեք չէ ներկայացուցած համապարփակ ցուցակ (հաշուեմատեան)՝ ճշգրտօրէն նշելով, թէ պետութիւնը ինչի՛ կարիք ունի. օրինակ՝ 500 կիպերանվտանգութեան մասնագէտներ՝ պաշտպանութեան նախարարութեան համար. նպատակային վենչուրային դրամագլուխ՝ Սիւնիքի մէջ միկրոէլեկտրոնիկայի մարզին համար. կամ կառուցուածքային իրաւական համակարգեր՝ սփիւռքի մասնագէտները պետական պաշտօնէութեան (բիւրոկրատիայի) մէջ ներառելու համար։ Եթէ Հայաստանը յստակօրէն ձեւակերպէր իր ճշգրիտ արհեստագիտական, մտաւորական եւ նիւթական կարիքները, անիկա սփիւռքը պիտի զրկէր ընդհանուր բարեգործութեան ետին պահուըտելու հնարաւորութենէն։ Ինքնիշխան կառավարութեան մը կողմէ տրուած յստակ պաշտօնագիրը (մանտաթը) փաստօրէն պիտի պարտադրէր սփիւռքին, որպէսզի քանդէ իր բեկորացած կառոյցները եւ ստեղծէ արհեստավարժ, համասփիւռքեան այն մարմինները, որոնք անհրաժեշտ են այդ ճշգրիտ պահանջները գործադրելու համար։

Հաստատութենական փլուզում՝ ներսէն

Ի վերջոյ, կազմակերպուած սփիւռքը չի կրնար յառաջդիմութեան շարժիչ ուժ դառնալ Հայաստանի մէջ, երբ անիկա անկարող է դիմագրաւելու իր իսկ սեփական, բարդացող ներքին տագնապները։ Արեւմտեան եւ Միջին Արեւելքի գաղութներուն մէջ աւանդական կազմակերպութիւնները կը տառապին արդիականութեան (կարեւորութեան) խոր տագնապէ եւ սերնդային աճող անջրպետէ։ Դարաւոր կուսակցական գիծերը չեն կրնար ներգրաւել չափազանց շարժունակ եւ թուայնացած (թուային աշխարհին մէջ ծնած) երիտասարդ սերունդը։ Ձուլումը կը հասնի արագ տեմպերու, քաղաքացիական մասնակցութիւնը կը նուազի, իսկ հաստատութիւնները կլանուած են ինքնապահպանման եւ յիշողութեան պահպանման մտահոգութիւններով։ Սփիւռք մը, որ ակտիւօրէն կը կորսնցնէ իր սեփական մշակութային շարունակականութեան կապերը, զուրկ է իր իսկ ապագան ապահովելու կայունութենէն, ուր մնաց թէ խարիսխ հանդիսանայ պաշարուած հայրենիքի մը անվտանգութեան։

Հակափաստարկը. անտեսուած ռազմավարական հարստութիւն մը

Այսուհանդերձ, կազմակերպուած սփիւռքը ամբողջութեամբ անտեսելը կը նշանակէ անտեսել կենսական հակադիր տեսակէտ մը։ Կողմնակիցները կը պնդեն, որ հիմնական խոչընդոտը (նեղուցը) փոխադարձ անվստահութեան թունաւոր մշակոյթն է, որ յառաջացած է հենց Երեւանի կողմէ։ Պատմականօրէն, սփիւռքի այն մասնագէտները, որոնք փորձեցին լայնածաւալ ծրագիրներ իրականացնել, տուժեցին (այրեցան) տեղական փտածութենէն (փոխակերպութենէն/կոռուպցիայէն), դատական անկայունութենէն եւ աւագանիի (օլիկարխիայի) շուկայական մենաշնորհներէն։ Այս տեսանկիւնէն՝ սփիւռքը կը մնայ անփոխարինելի հարստութիւն (ներուժ), որուն ռազմավարական խորութիւնն ու մտաւորական հսկայական կապիտալը (դրամագլուխը) ակտիւօրէն թերի կ՚օգտագործուին կամ կը տկարացուին հայրենիքի պաշտպանողական քաղաքական վերնախաւին կողմէ։ Աւանդական կազմակերպութիւնները աւելի քան դար մը պահպանած են հայկական ինքնութեան գաղափարը աշխարհի տարածքին. անոնցմէ ակնկալել, որ առանց փոխադարձ իրաւական պաշտպանութեան, երկքաղաքացիութեան համարկման (ինտեկրման) եւ հարկային խթաններու՝ անխափան կերպով վերածուին տնտեսական շարժիչներու, պետական պատասխանատուութեան անիրականանալի հրաժարում մըն է։ Անոնք կը պնդեն, որ յառաջդիմութիւնը կը պահանջէ այս աւանդական կառոյցներու արդիականացումը՝ համագործակցային իրաւական համակարգերու միջոցով, որոնք սփիւռքին կը մօտենան որպէս հաւասարազօր շահակից կողմ։

Զգացականութենէն անդին. ինչո՞ւ իրական համագործակցութիւնը կը մնայ հեքիաթ մը

Ի վերջոյ, ակնկալել, որ այս երկու հիմնովին տարբեր կառոյցները կերտեն ներդաշնակ ու համարկուած (ինտեկրուած) գործընկերութիւն մը, աւելի շատ հեքիաթ է, քան իրական աշխարհի հաւանականութիւն։

Դաժան ճշմարտութիւնն այն է, որ ոչ մէկ կողմը յոժար է զիջելու այն վերահսկողութիւնը, որ անհրաժեշտ է նման դաշինք մը յաջողցնելու համար։ Երեւանի կառավարութիւնները, պաշտպանելով իրենց պետական ինքնիշխանութիւնն ու ներքին քաղաքական իշխանութիւնը, միշտ կասկածանքով պիտի նային սփիւռքեան մեծ ու կազմակերպուած հաստատութիւններուն՝ զանոնք նկատելով անկանխատեսելի օտարերկրեայ դերակատարներ, որոնց օրակարգերը կտրուած են ներքին իրականութենէն։

Ընդհակառակը, սփիւռքեան աւանդական վերնախաւերը, որոնք կառչած են իրենց դարաւոր կալուածներուն, նիւթական հիմնադրամներուն եւ քաղաքական ինքնավարութեան, կատաղի դիմադրութիւն ցոյց կու տան այն արմատական համախմբման ու արդիականացման դէմ, որոնք անհրաժեշտ են պետութեան ծառայելու համար։ Անոնք կը նախընտրեն հեռակայ հայրենասիրութեան եւ անհետեւանք քննադատութեան փափուկ հանգիստը, քան պետականաշինութեան խիստ պատասխանատուութիւնը։

Կաշկանդուած այս արմատացած, համակարգային եսասիրութեամբ եւ փոխադարձ պատմական անվտահութեամբ՝ երկու կողմերը դատապարտուած են մնալու հռետորական միասնութեան եւ գործնական անջատուածութեան յաւերժական պարի մը մէջ։

(Զապէլ Գայնագճեանը մշակութային մեկնաբան մըն է, որուն արմատները կը հասնին սփիւռք եւ Հայաստան։)