«Անարգելով ազգի պակասությունները, ո՛չ միայն չես անարգում ազգը, ո՛չ միայն չես դառնում նրան թշնամի, այլ մնում ես որպես իսկական բարեկամ, քանզի քո ցանկությունն է եղել ազատված տեսնել նրան բոլոր պակասություններից»:

Միքայել Նալբանդյան

«Չնայած հանրապետությունում տիրող ծանր վիճակին՝ ցրտին, համաճարակին եւ սովին, ներկայացումներն ընթանում էին լեփ-լեցուն դահլիճներում: Հ. Զարիֆյանի թատերական խումբը հյուրախաղերով շրջագայում է Հայաստանի գավառներում: Մինչեւ 1919 թ. հուլիս ամիսը հանդիսատեսին են ներկայացվում հայ հեղինակների՝ Շիրվանզադեի «Նամուս», «Պատվի համար» պիեսները, Րաֆֆու «Խաչագողի հիշատակարանը» վեպի բեմականացումը, ինչպես նաեւ արեւմտաեվրոպական դասականներից՝ Շեքսպիրի «Օթելլո», «Համլետ» ողբերգությունները եւ այլն: Հ. Զարիֆյանը բեմադրում է նաեւ արեւմտահայ (վանեցի) տաղանդավոր երգիծաբան Լեռ Կամսարի «Կասկածին պտուղը» կենցաղային կատակերգությունը եւ «Զոհ» ողբերգությունը» (Գուրգեն Վարդանյան, «Մշակույթը Հայաստանի առաջին Հանրապետությունում», Երեւան, 2003, էջ 136-141):

Սա Առաջին հանրապետության թատրոնի պատմությունից է:

Իսկ արդեն Երրորդ հանրապետության օրերին:

Չնայած հանրապետությունում տիրող ծանր վիճակին՝ ցրտին, մթին, մեզ պարտադրած պատերազմին, 1993թ. Համազգային թատրոնը Սոս Սարգսյանի և Երվանդ Ղազանչյանի նախաձեռնությամբ ներկայացրեց Լեռ Կամսարի «Մենք» բեմադրությունը: Ընդգրկված էր դերասանական հրաշալի փաղանգ:

Մինչև բեմադրելը Սիփան Շիրազը ինձ փոխանցել էր, որ Երվանդ Ղազանչյանը հետաքրքրված է երգիծաբանի անտիպ նյութերով՝ համալրելու համար ներկայացումը: Հաշվի առնելով ժամանակի պահանջն, ընտրեցի հակաբոլշևիկյան թեմաներ՝ ուր հեղինակը ձաղկում էր Լենինի, Տրոցկու, Ստալինի, քաղբյուրոյի և ընդհանրապես սոց համակարգի բերած չարիքները, բայց ի զարմանս ինձ, պարոն Ղազանչյանը չօգտվեց դրանցից և ոչ մեկից: Նեղսրտեցի, մտածելով, որ նա չի հասկանում բոլշևիզմի ողջ վտանգավորությունը և չի փորձում արմատախիլ անել մեր միջից այդ կործանարար գաղափարախոսությունը:

Որպեսզի հասկանայի Սոս Սարգսյանի և Երվանդ Ղազանչյանի հանճարեղ դիտողականությունը և մտավորականի աշխարհաճանաչումը ինձ պետք էր ապրել մեր երկրի անկախացման 20 տարիները: 

Ահա՜, թե ինչ... Ահա՜, թե որտեղից պետք էր սկսել... Չէ որ մեկ անգամ դա եղել էր...

Անկախությունը հարկա՛վ հրաշալի բան է, բայց դրան պետք էր պատրաստ լինել:

Պետք է սկսեինք հե՛նց մեզանից, մե՛ր ազգային թերացումներից: Տեսնելով, թե ուր հասանք, ինչպես վարվեցինք անկախության հետ, ես ուղղակի չեմ կարող չխոնարհվել մեր ժամանակների այդ հսկա մեծությունների՝ Սոս Սարգսյանի և Երվանդ Ղազանչյանի առջև: Չմոռանաք նաև ամենատեսանող Լեռ Կամսարին:

Ներկայացումն ինձ չհաջողվեց լիարժեք նայել էներգետիկ ճգնաժամի պատճառով: Լույսերը մեկ սկզբից էր անջատվում, և մենք ձեռնունայն տուն էինք գնում, կամ կեսից էր անջատվում և անավարտ թողնում հանդիսատեսի սպասումները: Մեկ անգամ միայն մոմի լույսի տակ փորձ եղավ պիեսը մի կերպ դիտել: Գոնե լավ էր տարիներ հետո ռադիոյով լսեցի ձայնագրությունը:

Համազգային թատրոնը մեկնեց Սիրիա հյուրախեղերի, և ես համբերությամբ զինվեցի, որ օրից մի օր ամբողջությամբ կտեսնեմ ներկայացումը: Բայց «Մենքը» գնաց ու գնաց... այլևս չվերադառնալու պայմանով: Մտածեցի, երևի դերասանական կազմը ցրվել է, կամ ներկայացումը դահլիճ չի լցնում, և դա է պատճառը, որ այլևս չի խաղարկվում:

Բայց... Ահա ինչ պարզ դարձավ Հովիկ Երանյանի և պարոն Ղազանչյանի հարցազրույցից.

-Ներկայացումն, իհարկե, շատ բուռն վեճերի առիթ տվեց,- պատմում էր բեմադրիչը, -  նույնիսկ մարդիկ եղան, որ կասկածում էին, որ Սոս Սարգսյանը կամ Երվանդ Ղազանչյանը Հայրենիքը սիրում են, թե չէ: Հասկացող մարդիկ, իհարկե, երևի հասկացան թե ով է սիրում և ով չի սիրում: Այ, ես ապշած եմ Լեռ Կամսարի ուղղակի անպատմելի, ամբացատրելի, մի տիեզերական սիրուն, որ նա ունի դեպի  Հայրենիքը: Ընդհանրապես ես չեմ կարող հիմա որոշել, թե Հակոբ Պարոնյա՞նն է շատ սիրում իր ժողովրդին, իր Հայրենիքը, թե՞ Րաֆֆին: Երկուսն էլ իհարկե սիրում էին, բայց Հակոբ Պարոնյանն երևի թե մի քիչ ավելի, որովհետև նա  անընդհատ ասում էր՝ ուշքի եկեք, անընդհատ, անընդհատ: Եվ էս իմաստով Լեռ Կամսարը մի ֆանտասմագորիկ հեղինակ է...

Ներկայացումը քիչ խաղացվեց, երևի 12-15 անգամ, ոչ ավել, բայց գրեթե ամեն ներկայացումից հետո շատ, այսպես կոչված, գրագետ մարդիկ ասում էին, բայց այս նախադասությունը դուք իզուր էիք ավելացրել: Ասում էի, ես ոչինչ չեմ ավելացրել՝ դա Լեռ Կամսարն է գրել: Չէին հավատում: Այսինքն այնքա՛ն էր այսօրվա, այնքա՛ն էր իրենց մասին, որ ասում էին՝ դա իզուր եք ավելացրել: Ասում էի, ինչպես կարող էի ինձ թույլ տալ՝ ես ամենաշատը կարող եմ նախադասությունը բերել, դնել այնտեղ, որ ձեզ անհանգստացնի (Գզրոցներ - Արարատ 2010թ,. Անմահ հայեր)...

Ուրեմն գտա, թե որտեղ էր թաքնված շան գլուխը՝ Լեռ Կամսարի սատիրան ժողովրդիս քիմքին չէր եկել՝ խոցվել էր, նեղացել...

-Մեկ-երկու չինովնիկ, կամ սուտի-մուտի ազգայնական՝ դեռ ժողովուրդ չեն,-կառարկեք դուք:

-Չէ , էդպես մի ասեք՝ էլի մենք ենք, հո Մոզամբիկից չենք ներմուծել՝ մենք ենք ծնել, մենք ենք սնել, մեզանից են սերված և մեզ լիովին արժանի:

Ուզենք, թե չուզենք էս ենք...Էդպիսին ենք... ՄԵՆՔ ենք...

««Մեզ» արցունք է տվել Տերը՝ «մենք» պիտի լա՜նք, պիտի լա՜նք»...

Մերը ողբասացությունն է...

Պիտի լանք, որ աշխարհը խղճա, ազգերը կարկեցեն և մեզ փրկեն: Մեղավորը քարսիրտ աշխարհն է, աննամուս հարևանները,  հին ու նոր աստվածները և «եսիմ» էլ ով, բայց երբե՛ք  ոչ Մենք: Հա մոռացա, որ ամեն տեղ մասոնական դավ է նկատվում: Նոր փրկչական միսիաներ են ծնվում, և ամեն ոք ուզում է, որ ազգի փրկիչը հենց ինքը լինի...

Իսկ եթե էդպիսին ենք՝ չենք կարող լիաթոք ծիծաղել մեր իսկ արատների վրա, ուրեմն հե՛նց էլ խնդալու ժողովուրդ ենք, և երգիծաբանն իրավունք ուներ իր գրչով մեզ խոշտանգելու: Ամեն անգամ նախանձանքով եմ նայում էն բարեսիրտ ռուս ժողովրդին, երբ Զադորնովի հետ միասին, ինքն իր վրա, իր արածների համար արցունքների միջից անկեղծ ծիծաղում է և  ուշաթափվում  հռհռոցից:

Հիմա կմտածեք, թե ինչո՞ւ հանկարծ որոշեցի քսան տարվա այս պատմությունը մեջտեղ բերել: Ասեմ: Ապահովագրելու միտում կա:

125-ամյակի առիթով պատրաստել եմ տպագրության Լեռ Կամսարի 22 ծաղրախաղ: Եթե տպվի և, սատանի  բան է, գիտեք, հանկարծ նորից մի բեմադրիչի խելքին փչի ներկայացում դնել, հո չենք կարող նորից նրա աշխատանքը լցնել ջուրը, որ տանի:

Ժողովո՛ւրդ ջան, եթե երգիծանքից մի տեղդ ցավում է, մռմռում է, ծակում է՝ ուրեմն այդ տեղում չիբան կա՝ պետք է հապշտապ ազատվել դրանից և չվախենալ  երգիծաբանի բուժիչ նշտարից:

Տարբեր հոդվածներում, մենագրություններում շեշտվում է, որ Լեռ Կամսարը այդպես էլ մեծածավալ գործեր չստեղծեց՝ մնաց փոքր կտավի ստեղծագործող: Ծաղրախաղերի այս ժողովածուն կհերքի այդ կարծիքը: «Ուրանոս» վեպն էլ կթողնեմ մեկ ուրիշ առիթի համար:

Թատերախաղերը  անտիպ են՝ չհաշված «Սաստիկ կոմունիստներից», որը հիմա էլ խաղացվում է Մալյանի թատրոնում (բեմադրիչ Մովսես Ստեփանյան):

Հատված Մալյանի թատրոնի «Սաստիկ կոմունիստներ» ներկայացումից, 2011թ.	Արամյան թատրոնի ազդագիրը, 1921թ.

Լեռ Կամսարի թատերակներից ամենից շատ ներկայացվել է «Կասկածոտ ամուսին» (Կասկածին պտուղը») պղպջակային, առանձնապես  արժեք չունեցող կոմեդիան և «Հոգու զավակ» դրաման («Զոհ») նախասովետական և սովետական առաջին շրջանում: Երգիծաբանը եղել է նաև դերակատարներից մեկը: Վերոհիշյան գործերը ներկայացվել են նաև ԱՄՆ-ում և Թավրիզի «Արամյան» թատրոնում:

Թատերակների ժողովածուն լույս աշխարհ գալուց հետո արդյո՞ք թատրոնը կանրադառնա Լեռ Կամսարի քաղաքական սատիրային, չգիտեմ, բայց եթե ես բեմադրիչ լինելի կներկայացնեի երգիծաբանի ողբերգական կյանքի պատմությունը: Ազատասեր ազգի ազատ հայ մարդ, որ թուրքական մահասարսուռ բռնապետության ժամանակ խնդաց թուրք բռնակալների երեսին, բոլշևիկների ամենակործան բռնապետությունում խնդաց Լենինի, Ստալինի, իսկ  բանտում ու աքսորում՝ Չեկայի սատրապների երեսին: Չվախեցավ ոչ ոքից և ոչ մի բանից, քանզի սերվել էր ազատատենչ Հայկ նահապետից և իր ազատությունը երբեք սակարկության չդրեց:

Բա՜... Սա էլ ենք մենք,  Մենք այսպիսին էլ կարող ենք լինել...

Ավարտեմ խոսքս Մեզնից մեկի՝ Լեռ Կամսարի խոսքերով, որ  քննադատության առջև չընկրկենք,  հանդուրժող լինենք.

«Այսօր բաղնիք գնացի:

Լողանալս մոռացած՝ երկար նստած նայում էի, թե ինչպես քիսաչին շարքով պառկեցնում անմռունչ հաճախորդներին, լողացնում, մաքրում և դուրս է հանում:

Մտքիս մեջ ասում եմ՝ քիսաչին այն է բաղնիքում, ինչ երգիծաբանը գրականության մեջ: Երկուսն էլ նույնիմաստ գործն են կատարում, առաջինը մարդուն մաքրում է ֆիզիկապես, իսկ երկրորդը՝ բարոյապես: Միակ տարբերությունն այն է, որ բաղնիքում լողացողները չեն ընդդիմանում քիսաչուն, որ կողքին պառկել հրամայի՝ կպառկեն, ու եթե սխալմամբ մի փոքր էլ փրփուր սպրդի աչքերը՝ չեն կատաղում և չեն հայհոյում քիսաչուն:

Իսկ երգիծաբանի գործն այդքան հեշտ չէ: Նախ նրա «լողացողները» այդքան հեշտ չեն պառկում սալին: Պետք է զոռով, մեծ ուժ գործադրելով բաղնիք քարշ տաս, ինչպես մորթվող անասունին մսանոց, և կամ ինչպես նալվող ձիուն պայտագործի մոտ:

Մի հատ փրփուր գնաց աչքը՝ քացի կտա քեզ և չլսված խոսքեր կասի:

Ինչքան համոզես՝ հոգի ջան, ես քեզ համար եմ անում, որ բարոյապես մաքրվես, լավ մարդ դառնաս. նա թե չէ՝ իմ կեղտը ինձ համար ավելի թանկ է, քան ուրիշի մաքրությունը:

Ասում եմ՝ ախր սեփականության գաղափարը «հնի մնացուկ է» ու հիմա ընդունելի չէ: Իսկ նա՝ չէ՛, որ չէ՛:

Ըստ Փավստոս Բյուզանդի, սպարապետ Վահան Մամիկոնյանը միայն իր առնանդամի վրա չորս հարյուր սպի է ունեցել:

Հավատացնում եմ ձեզ, որ դրանից ոչ ավելի, ոչ պակաս սպի ունի այն երգիծաբանը, որ անհավասար ճակատամարտերում իր «թշնամիներին» է... լողացրել: 1961թ.»:

2012թ. սեպտեմբեր

Վանուհի Թովմասյան