Վահան Բուռնազյան

Անցյալ շաբաթ Երևանում գումարված միջազգային համաժողովի ընթացքում և Խորհրդարանում քննարկվել է ցմահ ազատազրկման դատապարտված անձանց հարցը: Հիմնական հարցը, որ պետք է մեզ տանք, այն է, թե հավատում ենք արդյոք մենք անհատների արժեքին և վերադաստիարակման պոտենցիալի՞ն, թե՞ պարզապես պատժամիջոցին: Եթե մենք, այնուհանդերձ, հավատում ենք վերադաստիարակման գաղափարին, ապա ցմահ բանտարկությունը՝ որպես պատիժ, անտրամաբանական է, քանի որ այն անիմաստ է դարձնում վերադաստիարակումը:

Քրեական դատավճռի նպատակը կամ պատժելն է, կամ վերադաստիարակելը, կամ էլ երկուսը միասին: Ոչ ցմահ ազատազրկումը, ոչ էլ որևէ այլ պատիժ չեն վերացնում հանցանքի հետևանքները կամ վերականգնում զոհի կյանքը կամ առողջությունը: Մինչդեռ հանցագործության կանխումը և պոտենցիալ զոհերի պաշտպանությունը կարևոր նպատակ է պետության և դատաիրավական համակարգի համար, և դա այն նպատակը չէ, որին կարելի է հասնել պատիժների միջոցով:

Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ անհատները չեն մտածում, իսկ երբեմն նաև չեն իմանում պատասխանատվության չափի մասին հանցագործու­թյունը կատարելուց առաջ: Այսինքն՝ մի անձին պատժելով՝ մենք մյուսին ոչինչ չենք սովորեցնում, ինչի ապացույցն է այն հանգամանքը, որ մահապատիժը երբեք չի կանխել մարդասպանությունը: Նմանապես, ցմահ բանտարկությունը որևէ շարժառիթ չի ստեղծում բանտարկյալի համար ուղղվելու կամ փոխվելու դեպի լավը, քանի որ նա միևնույն է՝ մնալու է բանտում մինչև իր կյանքի վերջը:

Այս առումով հասարակության համար ավելի ձեռնտու և տրամաբանական լուծում է ուղղիչ միջոցառումների կիրառումը: Հայաստանն իրեն համարում է քրիստոնյա ժողովուրդ (տես ՀՀ Սահմանադրության 8.1 հոդվածը), իսկ Հիսուս Քրիստոսը սովորեցրել է գնահատել յուրաքանչյուր անհատին՝ իրեն նույնականացնելով այլ բանտարկյալների հետ (Մաթևոս 25):

Բացի դրանից՝ Հայաստանը փոքր բնակչությամբ և սակավ ռեսուրսներով փոքրիկ երկիր է, որի համար ամենամեծ հարստությունը մարդիկ են: Այս պայմաններում մենք չենք կարող մեզ թույլ տալ որևէ ռեսուրս, այդ թվում՝ մարդկային ռեսուրս վատնելու ճոխությունը: Մենք այդքան հարուստ չենք, որ «ստեղծենք» նոր, ավելի լավ մարդկային ռեսուրսներ երկրի և հասարակության զարգացումն ապահովելու համար: «Զարգացած հասարակությունը կարող է սահմանվել որպես զարգացած անհատներից կազմված հասարակություն»[1]:

Այն մոտեցումը, ըստ որի` անհատը կամ լավն է, կամ վատը, սխալ է: Լավն ու վատը, օրինականն ու անօրինականը որոշվում են մեր վարքագծից ու մեր արարքներից: Բոլորս էլ ճանաչել ենք լավ մարդկանց, ովքեր իրենց կյանքում վատ արարքներ են գործել: Մենք ինքներս սխալվում ենք ու մեղքեր գործում: Եվ քանի որ բոլորս էլ այս կամ այն չափով մեղսագործ ենք, մենք գնահատում ենք ներողամտությունը:

Ցմահ բանտարկությունը չի կանխում հանցագործությունը, բացառում է անձի ուղղումը, մերժում է ներողամտությունը և նսեմացնում անհատի արժեքը: Չնայած անհատի վերադաստիարակության և ուղղման գաղափարի վրա կառուցված այլընտրանքային համակարգի ներդրումը կպահանջի որոշակի ջանքեր, այլ երկրներում կան գործող մոդելներ, որոնք կարող են հարմարեցվել հայաստանյան իրականությանը, և անտրամաբանական ու բարոյապես սխալ կլիներ չաշխատել այս բարեփոխումների իրականացման ուղղությամբ: