Արդյո՞ք շատ է մնացել երգիծաբանը փլատակների տակ։ 

- Զարմանալիորեն այո։ Ինչո՞ւ զարմանալիորեն, քանզի հաշվի առնելով նրա աշխարհափիլիսոփայությունը, տիեզերաընկալումը, տեսնելով նրա ժուժկալ, հավասարակշիռ, զուսպ և բարեպաշտ կենսակերպը, մտքովս էլ չէր անցնում, որ նա կարող էր սիրուհիներ ունենալ, ընդ որում արդեն ամուսնացած լինելով։

Այդ բոլորն, իհարկե, ես իմացա հետո, երբ ընթերցեցի նրա օրագրությունները։ Չնայած պետք է խոստովանեմ, որ նրա վերջին ասեմ, թե նախավերջին սիրուհուն անձամբ տեսել եմ։ Նա ձեռագործի հմուտ վարպետ գեղեցկուհի Վարդ Քոչարյանն էր։ Էլի եմ զարմանում, ինչպես նրա միտքը սավառնելով տիեզերքի անհունության մեջ, խորհրդածելով աշխարհի բաները, հանկարծ գար իջներ մինչև կանացի փեշերը։ Չնայած ինչ եմ ասում,  գուցե կի՞նն էլ մի անիմանալի աշխարհ է։ 

- Ընթերցողին հետաքրքիր կլինի իմանալ որոշ մանրամասներ Լեռ Կամսարի ինտիմ կյանքից։ 

- Ճիշտն ասած, այնքան էլ սրտահաճո թեմա չէ ինձ համար։ Չնայած մյուս գրողների և արվեստագետների սիրային արկածների մասին կարդում եմ գերագուն (գերագույնը էն բառը չէ) հաճույքով և հետաքրքրությամբ, բայց սա կարծես այդ դեպքը չէ։ Պատմել պապիս «արիշ-վերիշները», մանավանդ երբ արդեն տատիս կողակիցն էր, մի ձևի էն չի։ Չեմ սիրում դավաճանության որևէ դրսևորում` թեկուզև Նորին մեծության Սիրո պատճառով։

Թողնելով ետեւում մանկական մի քանի սիրային զեղում, անցնեք առաջին մեծ սիրուն։ Դա Սաթենիկն էր, Գեւորգյան ճեմարանի ուսուցիչներից մեկի բարակիրան, բարձրահասակ, գեղեցկադեմ դուստրը։ Պատանի Արամը սիրում էր Սաթենին խենթանալու չափ, անմնացորդ մեծ նվիրումով։ Բայց չգիտես ինչու բոլորից գաղտնի էր պահում իր նվիրական զգացմունքը։ Իսկ զարմանալին այն էր, որ աջակցելով եւ խրախուսելով շուտով դառնում է Սաթենիկի եւ իր մոտիկ ընկերոջ ամուսնության պատճառը։

«Վշտերիս մեջ ինքս ինձ մոռացած, չորս տարի հետո ո՞ր սատանի ծոցից դուրս թռավ Սաթենիկ անունով մի աղջիկ եւ եկավ մտավ սիրտս։ Դե արի հիմա էլ նրա սիրուց տոչորվիր։ Ուսումս ավարտելուց հետո էլ ես չխնդրեցի այդ երկար աղջկա ձեռքը, որովհետեւ եթե ընդուներ առաջարկս, հանկարծ երջանկությունս այնքան մեծ պիտի լիներ, որ տակին ճխլվեի։ Սրտիս կեսը Էջմիածին թողած Վան գնացի։ Այստեղ էլ ես ամուսնացա ոչ այնպես, ինչպես ճաշարան մտնողը իր ճաշակին համեմատ կերակուր է պատվիրում։ Ոչ, ես նստա սեղանին  եւ ասացի` «պատրաստի» ինչ ունես` բեր։ Որովհետեւ ոչ մի ճաշարանապետ չէր կարողանա իմ ուզած Սաթենիկը պատրաստել։ Իսկ երբ Սաթենիկ չկա` ոչինչ չկա…»,- գրել է Կամսարը: 

- Ինչքան ես հասկացա` արդեն հասանք ռեալ եւ հասուն սիրուն եւ ամուսնությանը։ 

- Մի օր երբ տանը պառկած հանգստանում էր երիտասարդ Արամը, հանկարծ ալարկոտ վեր կացավ և մորը հայտարարեց.

- Բեզարեցի հանգստանալուց, մա՛, գնամ պսակվեմ ու գամ։

- Քա տղա, խենթեցա՞ր,- չհավատաց Համասը։

Բայց խենթ տղան իր ասածն արեց։ Կանչեց իր ամենամոտ ընկերոջը` Վարազդատ Տերոյանին, եւ ճանապարհվեցին դեպի Լուլախյան Միքայելի տունը` Իսկուհու ետեւից։ Իսկուհու հետ ծանոթացել էր Երամյան վարժարանում։ Երկուսն էլ դասավանդում էին այդ մասնավոր դպրոցում։ Այդ աղջիկը դուր էր գալիս Արամին, բայց ավելի նախաձեռնողը Իսկուհին էր, ինչը ես հացկացա նրանց հետագա կռիվների ժամանակ։ Արամն ընտրեց նրան ավելի շատ խղճահարությունից, քանի որ Իսկուհին շատ աղքատ եւ մեծ ընտանիքից էր։ Դե գիտեք, Լեռ Կամսարը միշտ խեղճի եւ անօգնականի կողմն էր բռնում։ Մտածում էր կպարգեւի բարեկեցիկ կյանք, երկհարկանի տուն Խաչփողանի վրա ( դա նույն է, ոնց որ մեր կուրսով երկհարկանի տուն Երեւանի կենտրոնում` Աբովյանի վրա) եւ պատվավոր անուն։ Լեռ Կամսարն արդեն Վանում հայտնի անձնավորությունն էր։

Ի՞նչ իմանար նա, որ կգա ժամանակ, որ  ոչ թե ինքը, այլ այդ հեզաբարո եւ աշխատասեր կինը հետագայում կլինի իր ամենամեծ պատվարը, օգնականը եւ ինչու չէ նաեւ փրկիչը, չգիտեմ սիրուց, թե արդեն խղճահարությունից։ 

- Ինչպիսի՞ն էին նրանց ամուսնական հարաբերությունները։ 

- Սկզբում մի հոգի ու մեկ մարմին` անբաժան եւ սիրով լի։ Կենցաղը բարեկեցիկ, անունները պատվավոր եւ փնտրվելի, կյանքը երջանիկ։ Հետո Վանի հերոսամարտը` էլի առիթ երջանկության, երբ զենքը ձեռքիդ, արժանապատիվ հարված ես հասցնում  թշնամու մռութին։ Հետո գաղթ` էլի մեծ սեր էր պետք այդ բոլորը դիմագրավելու։ Հետո տիֆ գաղթի ճանապարհին։ Էլի տատիս մեծ սերն ու նվիրումը փրկում են պապիս անխուսափելի մահի ճիրաններից։ Երբ Էջմիածնում Լեռ Կամսարին համարում են մեռած եւ գցում են դիակների վրա, կինը ստիպում է իր եղբորը մեռածների միջից դուրս հանել իր ամուսնուն եւ շալակով հասցնել մինչեւ Երեւան, ուր նրան խնամելով փրկում է։ Սերը ինչ հրաշք ասես չի գործի։ 

- Ինչքա՞ն երկար շարունակվեց նրանց փոխադարձ սերն ու նվիրվածությունը։ 

- Տատիս ամենամոտիկ ընկերուհին Կարինեն էր։ Կարինեն ամուսնացած էր, սակայն զավակ չէր ունենում։ Փորձված բոլոր միջոցները ի դերեւ էին դուրս գալիս։ Այդ ժամանակ Իսկուհի տատս խորհուրդ է տալիս Կարինեին «բարձը փոխել»։

Ի՞նչ իմանար խեղճ կինը, որ իր ըկերուհու աչքը հենց իր բարձի վրա է։ Եվ սկսվում է, այսպես ասած, մեծ սերը Լեռ Կամսարի եւ Կարինեի միջեւ։ 

- Ինչպե՞ս էր դիմագրավում Իսկուհին այդ բոլորը։ 

- Հերոսաբար, հայ կնոջ իմաստնությամբ։ Այդ ընթացքում նա արդեն չորս զավակ էր կորցրել։ Երեխաները ծնվում էին եւ մի քանի ամսից մահանում։ Հինգերորդ որդուն խորհուրդ տվեցին Աշոտ կոչել  ի պատիվ Աշոտ Երկաթի, որպեսզի երկաթի պես ամուր լինի եւ ապրի։ Այդպես էլ եղավ։ Հետո հաջորդեցին Նաթանն ու Նորան։

Երեխաներին խնամել եւ ընտանիքը պահել էր պետք։

Բացի Կարինեից, ճակատագրից կարցես թե խռովելու տեղիք չկար։ Փրկվել էին թուրք յաթաղանից, բնավորվել էին Երեւանում, ամուսինը հասցրել էր հայտնի դառնալ նաեւ Արեւելյան Հայաստանում։ Որպեսզի թերթերը անմիջապես սպառվեն լրագրավաճառները բղավում էին` «Խորհրդային Հայաստա՛ն»` Լեռ Կամսա՛ր։

Այդ բոլորը երկար չտեւեց, ամպերը կուտակվում էին նրանց ընտանիքի գլխին։ 1931թ. հոկտեմբերին հայ խորհրդային գրողները երգիծաբանին հայտարարեցին ազգի թշնամի եւ փակեցին նրա դեմ բոլոր դռները։

1935թ. նոյեմբերին Չեկան ձերբակալեց Լեռ Կամսարին։ Իսկուհին` այդ հերոսական կինը, ինչպե՞ս կարողացավ ամուսնու ձեռագրերի մեծ մասը թաքցնել խուզարկուներից եւ հետո հորել տան մառանում, ոչ մեկին հայտնի չէ։ Ամեն անգամ հորը նորից բացում էր եւ տեղավորում էր արդեն երեւանյան բանտում գրվածները։

Մի քանի ամսից, երբ Լեռ Կամսարին հանում են բանտից Վորկուտա փոխադրելու համար, նա տեսնում է բանտի պատերի տակ  ծվարած իր վշտահար կնոջը եւ երեք սիրասուն ձագուկներին։ Մոտենալը արգելված էր, բայց նա վազելով մոտենում է նրանց եւ սկսում ագահաբար համբուրել։ Եվ չնայած նրան սպասում էր ցրտաշունչ Սիբիրի սառնամանիքը, նա իր վրայի վերարկուն հանում է եւ մեկնում Իսկուհուն.

- Կվաճառես, երեխաներին հաց կառնես։

Դե հետո արդեն բանտ, քսանամյա աքսոր, տառապանք, վիշտ եւ տանջանք։ 

-Ի՞նչ եղավ աքսորից հետո։ 

- Աքսորից հետո ամեն ինչ արդեն աչքիս առաջ էր։ Հուսախաբություն, հուսահատություն, մղձավանջ։ Իսկուհին այլեւս չէր դիմանում, նյարդերը տեղի էին տալիս, անընդհատ պատերազմ էր տանը։ Եթե առաջ հպարտանում էր, որ գրողի կին է, հիմա այլեւս հասկացել էր, որ իր դժբախտության պատճառը իր ամուսնու գրիչն է։

- Քա մարդ, հերիք չեղավ հակառակվես իշխանություններին, մի քիչ էլ իրենց խաթրով գնա, գրիր ինչ որ իրենք են ուզում, չէ որ ապրել է պետք։ Չես կարող դա անել, ուրեմն թքիր միայն չարիք բերող այդ գրչի վրա եւ մի ուրիշ աշխատանքով ընտանիքիդ օգտակար եղիր։ Ինչքան պետք է այսքան թշվառ մնանք։ Երբ Լեռ Կամսար Արամ պապս ձգվում  էր դեպի գրասեղանը, նրա ետեւից նետում էր.

- Թամբալ տերտերն էլի գնաց դեպի իր բուրվառը։

Բայց դա բոլորովին չէր խանգարում, որ պապիս բացակայության ժամանակ գցվեր դեպի նրա կողպած գզրոցները։ Մեզ` թոռներիս, պահակ էր կանգնեցնում, որ իմաց անեք պապիս վերադարձը, ինքը հատուկ գործիքով բացում էր փականը եւ սկսում էր կարդալ։ Կարդում ու ծիծաղում էր, կարդում ու հռհռում։ Այնքան էր ծիծաղում, որ ստիպված էր լինում գոգնոցի փեշերով անընդհատ չորացնել զվարճության արցունքները։ Իսկ երբ պապիս գալը  ավետում էինք` չէր կարողանորմ կտրվել կարդացածից, ինչքան էլ թեւքը քաշում էինք` թե տատ, պապը եկավ` հեչ վեջը չէր լինում։ Մինչեւ որ պապս գալիս եւ բռնեցնում էր նրան.

- Ա~յ կին, էլի քիթդ խոթեցիր գզրոցներիս մեջ։ Ի՞նչ կողպեք կախեմ, որ քեզանից ազատվեմ։

- Քա՛ մարդ, ինչ էլա՞վ քեզ։ Մեկ է քեզ չեն տպում, ընթերցող չունես։ Հանձինս ինձ` գեթ մեկ ընթերցող կունենաս,- սրամտում էր տատս։

Պապիս կյանքը անտանելի էր դարձել։ Դրսի բոլշեւիզմն իբր քիչ էր` տանն էլ ուներ իր սեփական բռնակալը։ Նրա հանապազօրյա աղոթքն էր.

- Տեր Աստված, շատ չէ, ընդամենը երեք տարի ավել ապրեմ կնոջիցս, որ իմանամ, թե ինչ է ընտանեկան ազատությունը։

1962թ.- ին մահացավ Իսկուհի տատս, իսկ երեք տարի հետո նաեւ Արամ պապս։ Իսկուհու մահից դեռ շատ չէր անցել, երբ ականատես եղա հետեւյալ տխուր պատկերին։ Լեռ Կամսարը կարծելով, թե տանը մենակ է բարձրաձայն ողբում էր իր կնոջ մահը։ Վշտալլուկ բռնել  էր գլուխը ափերով եւ երեխայի պես լաց էր լինում։ Այո հեկեկում էր։ Հեկեկում էր իր ամենաիսկական եւ անփոխարինելի Մեծ Սիրո` Իսկուհու, համար, իր կորսված հայրենիքի համար եւ իր անվերադարձ տանուլ տված կյանքի համար…

 Կյանք, որն ամբողջովին եւ անմնացորդ թաղեց հնամաշ գզրոցներում… 

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx 

Լեռ Կամսար    

Մնաս բարով մարդկություն... 

Առաջները կինը, լինելով անաշխատ, մեծ ծանրություն էր մարդու ուսին։ Հիմա կին կա, որ մարդուց ավելի է փող ստանում եւ այնքան թեթեւ է, որ հաճախ մարդը, տարիներով գնալով, նոր, հանկարծ է իմանում, որ իր ուսերին... կին չկա։ 

Երբ բռնությունը դռնով ներս մտնի, սերը պատուհանից դուրս կփախչի։ 

Կինն այս տարիքում ուժասպառ ձի է այլեւս, որի սանձերը քաշելն ավելորդ է. նա հեռուներ չի գնա... 

Ամուսնությունը վիճակախաղ անգամ չէ. վիճակախաղի ամենամեծ դժբախտությունը այն է` որ քաշածդ տոմսը կարող է փուչ դուրս գալ, իսկ ամուսնական վիճակախաղում փուչ տոմս գոյություն չունի. նրա բոլոր տոմսերն էլ շահում են կամ երջանկություն, կամ դժբախտություն։ 

Ես կարծում եմ, որ բոլորովին կարիք չկա, որ մարդ անպայման աշխարհայացք ունենա։ Եթե այդ անհրաժեշտ լիներ` Աստված, այն ժամանակ, երբ Ադամի կողքի ոսկրից կին էր դուրս հանում նրա համար, մյուս կողմից էլ մի աշխարհայացք կհաներ Ադամին` դավանելու համար։ 

-   Ի՞նչ պիտի անես, կիսով չափ պիտի մեռնես,- պատասխանեցի ես ու ավելացրի.- Ես ինձ առաջուց թաղման ծախս չեմ պատրաստի։ Մեռնելիս քանի ռուբլի ունեցա, թաղման բյուրո կերթամ ու կասեմ. «Առե՛ք, այսքան ռուբլու ինձ թաղեք, ավելին չունեմ»։ 

Այսինքն` հավասարություն, եղբայրություն…