«Նուբարաշեն» ՔԿՀ-ում մահացած ամերիկահայ գործարար Ժորժ Բաղումյանի կինը` Ռուզաննա Նիազյանը այսօր հանցագործության մասին հաղորդում է ուղարկել Հատուկ քննչական ծառայության պետ Վ. Շահինյանին, որը ներկայացնում ենք ստորը.  

«Ս.թ. ապրիլի 25-ին ՀՀ արդարադատության նախարարության «Նուբարաշեն» քրեակատարողական հիմնարկում մահացել է ամուսինս՝ Ժորժիկ Լևոնի Բաղումյանը: Նրա վերաբերյալ քրեական գործը քննվում էր ՀՀ ԿԱ պետական եկամուտների կոմիտեի քննչական վարչությունում: Նա կալանքի տակ է գտնվել 2012թ. հոկտեմբերի 27-ից:

Ժորժիկ Բաղումյանը «Գոլդ Էներջի» ՍՊԸ սեփականատերն էր: Ընկերությունը զբաղվել է ՀՀ պաշտպանության նախարարությանը զրահատեխնիկայի համար էլեկտրական մարտկոցների (ակումուլյատորների) արտադրությամբ և մատակարարմամբ:

Ամուսինս մեղադրվել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 205 հոդվածի 2-րդ մասով (հարկերը վճարելուց չարամտորեն խուսափելը, որը կատարվել է առանձնապես խոշոր չափերով) և 235 հոդվածի 1-ին մասով (ապօրինի կերպով հրազեն պահելը): Ժ. Բաղումյանի կալանքի ժամկետը պարբերաբար՝ 2 ամիսը մեկ, դատարանի որոշումներով երկարաձգվել է: Նրա նկատմամբ որպես խափանման միջոց կալանավորումն ընտրելու մասին որոշումը կայացվել է 2012թ. հոկտեմբերի 30-ին, որը հետագայում՝ 2012թ. դեկտեմբերի 21-ի, 2013թ. փետրվարի 22-ի, 2013թ. ապրիլի 22-ի դատարանի որոշումներով պարբերաբար երկարացվել է, իսկ այդ որոշումների դեմ ներկայացված վերաքննիչ բողոքները մերժվել են:

Ամուսինս ունեցել է բազում առողջական խնդիրներ՝ հետինֆարկտային կարդիոսկլերոզ, շաքարային դիաբետ, 2-րդ տիպ, ինսուլին պահանջող ձև, զարկերակային հիպերտենզիա և այլն:

Պնդում եմ, որ Հայաստանի Հանրապետության կողմից խախտվել է ամուսնուս կյանքի իրավունքը, և սույն հաղորդմամբ պահանջում եմ ամուսնուս մահվան փաստով հարուցել քրեական գործ, կատարել իրավական, պատշաճ և արդյունավետ քննություն, բացահայտել և քրեական պատասխանատվության ենթարկել նրա մահվան համար մեղավոր բոլոր պաշտոնատար անձանց:

Ուշադրություն եմ հրավիրում հետևյալ հանգամանքների և փաստերի վրա.

1. Շարունակական երկարաժամկետ կալանքը Ժ. Բաղումյանի նկատմամբ կիրառվելէ որպես պատիժ, նա պահվելէ պատանդի կարգավիճակում, իսկ կալանքը հետապնդելէ նրան ունեզրկելու և նրա գույքին տիրանալու նպատակ:

Քրեական հետապնդման ողջ ընթացքում Ժ. Բաղումյանի նկատմամբ անմեղության կանխավարկածի փոխարեն գործել է մեղավորության կանխավարկածը, երբ անձի մեղավորությունը չի ապացուցվում, այլ հայտարարվում է: Սա փաստվում է թեկուզ միայն կալանքի ժամկետը երկարացնելու վերաբերյալ միջնորդություն հարուցելու մասին որոշումներով, որոնցում քննիչը ոչ ավել, ոչ պակաս կալանքի ժամկետը երկարացնելու անհրաժեշտությունը պայմանավորել է այն հանգամանքով, որ Ժ. Բաղումյանը «պետությանը պատճառած վնասը որևէ չափով չի հատուցել»[1]: Վերջին ձևակերպումից ուղղակի հետևում է, որ ամուսնուս մեղավորությունը ներկայացվել է որպես կատարված, ինքնին հավաստված, որևէ ապացույց չպահանջող փաստ: Ի սկզբանե հայտարարելով Ժ. Բաղումյանի հանցանք կատարած լինելու մասին (անտեսելով, որ մեղավորության ճանաչմամբ մեղադրանքը ավարտվում է, ոչ թե սկսվում) և մինչև նախաքննության ավարտի մասին հայտարարելը,զրկելով մեղադրանքից փաստացի պաշտպանվելու հնարավորությունից[2], մեղադրանքի նպատակը եղել է ստանդարտ, շաբլոնային օրենսդրական ձևակերպումների օգտագործմամբ (առ այն, որ նա կատարել է այս ևայն) մեղավորության պատրանք ստեղծելը և առանց մեղադրանքի հիմնավորվածության մեջ համոզվելու հնարավորություն ընձեռելու՝ ամուսնուս հարկադրելը իբր թե առկա հարկային պարտավորությունների դիմաց բիզնեսի և գույքի նկատմամբ իրավունքների փոխանցումը:

Գործը քննող ՀՀ ԿԱ ՊԵԿ քննչական վարչության քննիչ Էդգար Անտոնյանը և քրեական գործի նախաքննության օրինականության նկատմամբ հսկողություն և դատավարական ղեկավարում իրականացնող դատախազ, ՀՀ գլխավոր դատախազության կոռուպցիոն և կազմակերպված հանցագործությունների գործերով վարչության պետի տեղակալ Բագրատ Պետրոսյանը միանգամայն այլ վերաբերմունք են դրսևորել նույն քրեական գործով մեկ այլ մեղադրյալի՝ <<Սաքրեն>> ՍՊԸ-ի տնօրեն Կարեն Գրիգորյանի նկատմամբ:

Քրեական գործի նյութերի ուսումնասիրությամբ (որոնք ծանոթանալու համար փաստաբանին տրամադրվել են ս.թ. ապրիլի 5-ին՝ նախաքննության ավարտի մասին հայտարարվելուց հետո) պարզվել է, որ 23.01.2012թ.-ին ձերբակալված Կարեն Գրիգորյանը, ում մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 205 հոդվածի 2-րդ մասով, 26.01.2012թ.-ին ազատվել է արգելանքից և նրա նկատմամբ որպես խափանման միջոց է կիրառվել ստորագրությունը չհեռանալու մասին: Նա գրավոր պարտավորվել է չմեկնել այլ տեղանք, չբացակայել բնակավայրից: Չնայած բնակավայրից չբացակայելու մասին պարտավորությանը՝ Կարեն Գրիգորյանը 2012թ. վերջերին մեկնել է Ռուսաստանի Դաշնություն, այնտեղից իր կնոջը (կամ՝ նախկին կնոջը) պատկանող «Ֆաստ Տրանս Վան» ՍՊԸ-ի բեռնատար ավտոմեքենայով ապրանք է տեղափոխել Հայաստանի Հանրապետություն, և տեղափոխված ապրանքը մաքսային հսկողությունից թաքցնելով՝ մաքսային ապահովման միջոցներից մեկը վնասելու միջոցով բացել է բեռնատար ավտոմեքենայի դուռը և բեռնաթափել իրեն պատկանող ապրանքը: Նշված արարքի համար Կարեն Գրիգորյանին մեղադրանք է առաջադրվել նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 215 հոդվածի 1-ին մասով, այն է՝ մաքսանենգության համար, նրան առաջադրված մեղադրանքների ընդհանուր թիվը հասցնելով 5-ի[3]: Սակայն նշված հանցանքի բացահայտումից հետո անգամ, երբ փաստվել է, որ Կ. Գրիգորյանը լքել է ՀՀ տարածքը, մեկնել է Ռուսաստանի Դաշնություն, խախտելով իր ստանձնած պարտավորությունը, քննիչ Է. Անտոնյանը նրա նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը՝ ստորագրությունը չհեռանալու մասին, թողել է անփոփոխ: Փաստորեն, մի դեպքում ՀՀ քրեական օրենսգրքի 5 հոդվածներով մեղադրվող Կ. Գրիգորյանի նկատմամբ քննիչը կիրառել է մեղմ տեսակի խափանման միջոց և այն չի վերանայվել անգամ այն դեպքում, երբ այդ անձը կոպտորեն խախտել է խափանման այդ միջոցի համար սահմանված ռեժիմը, իսկ մյուս դեպքում կալանքի տակ գտնվող Ժ. Բաղումյանի նկատմամբ, ով երբևէ չի թաքնվել քննությունից և ունեցել է բազում առողջական խնդիրներ, քննիչը և դատախազը պարբերաբար հանդես են եկել կալանքը երկարաձգելու նախաձեռնություններով: Ամուսնուս կալանքի ժամկետը երկարացնելու մասին բոլոր միջնորդություններում քննիչը որպես կալանքի հիմք մշտապես նշել է, որ ազատության մեջ հայտնվելով Ժ. Բաղումյանը կարող է կատարել քրեական օրենքով չթույլատրված այլ արարք: Այսինքն՝ Կ. Գրիգորյանի դեպքում նոր հանցանքի կատարման փաստն անգամ պատճառ չի դառնում նրա խափանման միջոցը վերանայելու համար, իսկ Ժ. Բաղումյանի պարագայում՝ նրան տևաբար կալանքի տակ պահելու համար բավարար է համարվել նոր հանցանք կատարելու հնարավորության մասին  մերկախոս ենթադրություն հայտնելը: Քննիչ Է. Անտոնյանի և դատախազ Բ. Պետրոսյանի նմանօրինակ վարքագիծը վկայում է այն մասին, որ մեկ մեղադրյալը կարող է օգտվել նրանց բարձր հովանավորությունից, իսկ մյուս մեղադրյալի նկատմամբ նրանք կարող են դրսևորել անմարդկային վերաբերմունք, անձի նկատմամբ արձակելով յուօրինակ մահվան վճիռ, հաշվի առնելով հատկապես Ժ. Բաղումյանի առողջական վիճակի հանգամանքը: Ի դեմս քննիչ Է. Անտոնյանի և դատախազ Բ. Պետրոսյանի՝ գործ ունենք իրավապահ համակարգում գործող կազմակերպված հանցավոր խմբավորման հետ, որն իրեն դնելով օրենքից դուրս՝ առանց օրենքով թույլատրելի որևէ հիմքի և ընտրողաբար հանդես է եկել Ժ. Բաղումյանի ազատությունը սահմանափակելու նախաձեռնությամբ, նրան պատանդի կարգավիճակում պահելու և նրա նկատմամբ ներազդելու միջոց ունենալու նպատակով, ինչն էլ ի վերջո հանգեցրել է Ժ. Բաղումյանի կյանքի իրավունքի խախտման:

Քննիչի և դատախազի բարձր հովանավորությունը նմանապես վայելել է 2009 թվականին <<Գոլդ Էներջի>> ՍՊԸ-ի տնօրենի տեղակալը հանդիսացած, Աշտարակի տարածքային հարկային տեսչության աշխատակից Վահան Ամիրյանը, ով զբաղվել է ընկերության հաշվապահությունը վարելով, հարկային հաշվետվությունները/հաշվարկները կազմելով և ներկայացնելով, սակայն նշված պաշտոնատար անձինք զարմանալիորեն հարկ չեն համարել այդ ուղղությամբ քննություն կատարել՝ պարզելու համար, թե արդյոք «հարկայինում ցանկացած հարց լուծող»փոխտնօրենը մեղավոր չէ ենթադրաբար առկա չվճարված հարկերի առաջացման համար:

Նմանապես, նույն անձանց կողմից զարմանալի մեղմ վերաբերմունք է դրսևորվել նույն քրեական գործով անցնող մեկ այլ մեղադրյալի՝ «Պերֆֆանտոմ» ՍՊԸ-ի տնօրեն Տիգրան Հարությունյանի նկատմամբ, ով, օգտվելով իր նկատմամբ դրսևորած բարեհաճ վերաբերմունքից, պարզապես հեռացել է ՀՀ-ից, խուսափելով քրեական հետապնդումից:

2. Ժ. Բաղումյանը, գտնվելով Հայաստանի Հանրապետության հսկողության ներքո գտնվող քրեակատարողական հիմնարկում, չի ստացել պատշաճ և արդյունավետ բժշկական օգնություն:

Երևանի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանը, ի դեմս դատավոր Է. Ավետիսյանի և ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանը, ի դեմս դատավորներ Արարատ Պետրոսյանի և Մանուշակ Պետրոսյանի, բացարձակապես անտեսել են փաստաբանի կողմից վկայակոչված փաստերն առ այն, որ ամուսինս ունի առողջական բազում խնդիրներ, մասնավորապես՝ 2004 թվականին սրտամկանի ինֆարկտ ախտորոշումով ընդունվել և բուժում է ստացել «Արմենիա» ՀԲԿ-ում, կալանքի երկարացումները քննելու պահի դրությամբ տառապում է շաքարային դիաբետ, միջին ծանրության, ինսուլին պահանջող ձև, հետինֆարկտային կարդիոսկլերոզ, զարկերակային հիպերտենզիա հիվանդություններով:

Փաստաբանը նաև նշել է, որ ՀՀ քրեակատարողական հիմնարկը լավագույն վայրը չէ նման առողջական խնդիրներ ունեցող մարդու համար իր առողջությունը կայուն վիճակում պահելու համար և Ժ. Բաղումյանին չի ցուցաբերվում և չի էլ կարող ցուցաբերվել պատշաճ բժշկական օգնություն քրեակատարողական հիմնարկում և Հայաստանի Հանրապետությունը ի վիճակի չէ իր հսկողության ներքո գտնվող քրեակատարողական հիմնարկներում պահվող կալանավորների և դատապարտյալների համար ապահովել պատշաճ բժշկական օգնության տրամադրում: Փաստաբանը ուղղակի հայտարարել է, որ ամուսնուս 6 ամիս շարունակական կալանքի տակ պահելը գործը քննող քննիչի և կալանքը արտոնած դատավորների կողմից Եվրոպական կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածով արգելված վերաբերմունքի դրսևորում է նրա նկատմամբ և,ըստ էության, վերը հիշատակված առողջական խնդիրների առկայության պայմաններում առանց «վերաբերելի» և «բավարար» հիմքերի տևաբար անազատության մեջ պահելը նրան մահվան դատապարտող դատավճիռ է: Փաստաբանը նշել է, որ իր նմանօրինակ պատասխանատու հայտարարությունը նախազգուշացում է բոլոր նրանց համար, ում դաժան վերաբերմունքի հետևանքով վտանգված է Ժ. Բաղումյանի կյանքի իրավունքը: Չնայած այդ նախազգուշացումներին, դատարանը ս.թ. ապրիլի 22-ին կայացրած որոշմամբ հերթական անգամ երկու ամսով արտոնեց Ժ. Բաղումյանի կալանքի երկարաձգումը:

Միայն մահվան օրը՝ 2013 թ. ապրիլի 25-ին, մահվանից մի քանի ժամ առաջ է հայտնի դարձել, որ դրան նախորդած վերջին երեք օրերին ամուսնուս ինքնազգացողությունը (որն մինչ այդէլ՝ նախորդած առնվազն 2-3 ամիսներին վատացել էր, նրա մոտ նկատել եմ հիշողության վատացում, տեսողության վատացում, դանդաղել էր խոսքը) ամեն օր կտրուկ վատացել է և միայն բուժակի կողմից ներարկում կատարելուց հետո է ժամանակավորապես կարգավորվել: Հաջորդ օրը փաստաբանը պատրաստվում էր պահանջ ներկայացնել նրան ՀՀ ԱՆ «Դատապարտյալների հիվանդանոց» տեղափոխելու վերաբերյալ, սակայն ուշ երեկոյան ստացվեց նրա մահվան լուրը: 

Բացի քննիչ-դատախազ-դատավորներ հանցավոր շրջանակից, որոնց անմարդկային և դաժան վերաբերմունքի հետևանքով բազմաթիվ հիվանդություններով տառապող ամուսինս հայտնվեց այնպիսի վայրում և պայմաններում, որտեղ անձին արհեստավարժ և պատշաճ բուժօգնություն ցուցաբերելու նվազագույն պայմաններն իսկ բացակայում են, նրա մահվան համար պատասխանատու են նաև այն բոլոր անձինք, ովքեր պարտավոր էին ապահովել պատշաճ, ժամանակին և արդյունավետ բժշկական օգնության ցուցաբերումը, ինչը չի կատարվել: Ամուսնուս պարտավոր էին տեղափոխել Դատապարտյալների հիվանդանոց՝ համապատասխան հետազոտություններ անցնելու և հետագա բուժման կազմակերպման նպատակով, ինչը չի արվել:

«Նուբարաշեն» ՔԿՀ-ի ղեկավարությունից և բուժանձնակազմից բացի և նրանցից առավել, ամուսնուս պատշաճ բժշկական օգնություն չցուցաբերելու համար պատասխանատու է այն հանցավոր քրեակատարողական համարգը (նախ և առաջ արդարադատության նախարարը և քրեակատարողական վարչության պետը), ով 1200 կալանավոր ունեցող «Նուբարաշեն» ՔԿՀ-ի համար նախատեսել է բուժակի ընդամենը մեկ հաստիք: Դեռ չասած այն մասին, որ «Նուբարաշեն» ՔԿՀ-ի պայմանները արդեն իսկ անհամատեղելի են անձի արժանապատվության և արժանապատիվ պայմաններում կեցության հետ:

«Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 2-րդ և 3-րդ հոդվածների ուժով Հայաստանի Հանրապետությունը կրում է վերը նկարագրված փաստերի և հանգամանքների լույսի ներքո Ժ. Բաղումյանի նկատմամբ անմարդկային, արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի դրսևորման և դրա հետևանքով կյանքի իրավունքի խախտման փաստի առթիվ պատշաճ, անաչառ և արդյունավետ քննություն կատարելու պարտավորություն՝ մեղավորներին բացահայտելու և պատասխանատվության ենթարկելու նպատակով:

Ելնելով վերոգրյալից և հիմք ընդունելով «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածը՝ խնդրում եմ՝

1. Ս.թ. ապրիլի 25-ին ՀՀ արդարադատության նախարարության «Նուբարաշեն» քրեակատարողական հիմնարկում մահացած ամուսնուս՝ Ժորժիկ Լևոնի Բաղումյանի մահվան փաստով հարուցել քրեական գործ և կատարել նախաքննություն,

2. ինձ ճանաչել որպես տուժողի իրավահաջորդ»:

Ռուզաննա Նիազյան

Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի

հասցե՝ ք. Երևան, Շիրակի 58, բն. 4

03 հունիսի 2013թ.