Հարցազրույց  Իտալիայում բնակվող քանդակագործ Վիգեն Ավետիսի հետ

-Լինելով քանդակագործ, արվեստագետ՝ վերջին մեկ տարվա ընթացքում բավական ակտիվ եք քաղաքական դաշտում Ձեր մեկնաբանություններով, վերլուծություններով: Նախ՝ ի՞նչը շարժառիթը հանդիսացավ, որ ընտրել եք քաղաքական պայքարի այդ ձևը:

-Ես ձգտում եմ ազնիվ ապրել: Իսկ երբ ձգտում ես ազնիվ ապրել, պետք է ձգտես անազնիվ երևույթների բացահայտմանը: Չեմ որոշել զբաղվել քաղաքականությամբ կամ օգտակար լինել քաղաքականությանը: Դա, ասես, նույնն է, ինչպես արվեստում, օրինակ, երաժշտության կամ քանդակագործոթյան մեջ  ստեղծագործողը ձգտում է դեպի ճշմարիտը: Քանի որ հայրենասիրությունն իմ կյանքում առաջնային դեր ունի, հետևաբար, չեմ կարող չմասնակցել  քաղաքական կյանքին: Հավելեմ, որ ես մասնակցում եմ նաև Իտալիայի հոգևոր, մշակութային, քաղաքական զրույցներին, դեբատներին, բայց քանի որ Իտալիան մեծ է Հայաստանի համեմատ, իմ ձայնը դժվարությամբ է տեղ հասնում լայն շրջանակներին, և առավել շատ տեղ է հասնում համեմատաբար նեղ շրջանակներին: Իսկ Հայաստանը փոքր է, որտեղ հնչեցված նույնիսկ առաջին տարօրինակ միտքը լսելի է դառնում, և Հայաստանը սկսում է լսել այն:

Ես մասնակից եմ իտալական իրականությունը, հանդիպում եմ երիտասարդների հետ, և, օրինակ, ինձ հետաքրքրում է, թե այսօրվա երիտասարդներն ինչպես են ապրում, ինչպես են վերլուծում իրենց իտալական քաղաքական մշակույթը: Հիմա նոր սերունդ է եկել ասպարեզ, որը գտել է պայքարի նոր ձև՝ դա ոչինչ չանելն է, չմասնակցելը քաղաքական անցուդարձին: Դա բողոքի ձև է, օրինակ, ընտրություններին չմասնակցելը: Մինդեռ կուսակցությունների նպատակներից մեկը հնարավորինս մեծ թվով երիտասարդների ներգրավելն է շարժմանը: Իսկ երիտասարդների՝ «ոչինչ չանելու», անտարբեր  քաղաքականությունը բողոք է՝ ուղղված կառավարությանը:

Իտալիայի քաղաքական դաշտ մտավ մի շարժում, որը կուսակցություն չէ, «Հինգ աստղ» անվամբ ժողովրդական շարժում էր, որը կուսակցականացված չէ: Այդ շարժումը Սենատի և խորհրդարանի ընտրություններին 30 % քվե ստացավ: Դա արդեն քաղաքական մեծ ուժ էր, ինչից Եվրոպան, այսպես ասած, շոկի մեջ էր: Այսինքն՝ այդ շարժման ստացած քվեները նշանակում են, որ հասարակությունն սկսել է չվստահել կուսակցություններին, որ կուսակցական համակարգը կոռումպացված է, քանի որ կուսակցությունը դառնում է մաֆիա, կուսակցության նախագահը՝ մաֆիոզ, իսկ կուսակիցները՝ այդ մաֆիայի ծառաները: Իսկ մարդկությունն արդեն պարզ պատկերացնում է, որ դա բիզնես է, անձնական շահերի գործընթաց: Այդ իմաստով՝ այդ համակարգից որոշակի տեղաշարժ է նկատվում, և մարդկությունն սկսել է մերժել այդ համակարգը:

-Հայաստանում տեսնո՞ւմ եք այդ մերժողական վերաբերմունքը:

-Քաղաքական կուսակցությունները մեկը մյուսի հետևից արժեզրկվում են: Այնպիսի կուսակցություն, ինչպիսին Դաշնակցությունն է, չգիտեմ՝ Հայաստանում գոյություն ունի՞, թե՞ ոչ, ովքե՞ր են համակիրները: Կուսակցություն, որ թեկնածու չառաջադրեց նախագահական ընտրություններին, և իրենք էլ արդեն ընդունում են, որ արժեզրկված են, որ հասարակությունն իրենց կարիքը չունի:

-Բայց նույն Դաշնակցությունը  ներկայացրեց  նախագահական ընտրություններին չմասնակցելու պատճառները, որոնցից մեկն արդեն կանխորոշված արդյունքների պատկերն էր, որի մասին տեղյակ են շատերը:

-Եթե դու զբաղվում ես քաղաքականությամբ, դա քո մասնագիտոթյունն է, ուղղվածությունն է, քո պարտավորությունն այն մարդկանց կամ կուսակցական ընկերների հանդեպ, ովքեր քեզ վստահում են: Եթե չես մասնակցում քաղաքական ընտրություններին, այն էլ՝ նախագահական, դա ավելի քան անլուրջ է: Դու կարող ես մասնակցել՝  քո ընտրողներին ցույց տալով, որ գոնե փորձեցիր:

-Ձեր կարծիքով՝ Հայաստանում հասարակությունը ե՞րբ իրեն միայնակ զգաց: Նախագահական ընտրություններից հետո ո՞ր պահին իրեն սկսեց միայնակ զգալ:

-Կարծում եմ՝ Հայաստանում հասարակությունն իրեն սկսել է միայնակ զգալ 1996 թ.-ից հետո, երբ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը կեղծեց ընտրությունները, այսինքն՝ ժողովրդի «ընտրյալը» դուրս եկավ ժողովրդի դեմ: Այդ օրվանից կոտրվեց հավատը կառավարող համակարգի, կուսակցությունների հանդեպ: Վանո Սիրադեղյանը հանցագործ դարձավ, փախավ Հայաստանից, հետո եղան հոկտեմբերի 27-ի սպանությունները, այսինքն՝ ժողովրդին լրիվ հեռացրեցին, որից հետո սկսեցին հաշվեհարդարները՝ մինչև անգամ ամայացնելով ամբողջ քաղաքական դաշտը, որտեղ արդեն չկա երկխոսություն: Այսօր լսում եմ ՀՀԿ-ին, հատկապես Գալուստ Սահակյանին, ով ընդամենը ծաղրանքներով լի խոսք է ասում, իսկ քաղաքական գործիչն իրավունք չունի ծաղրելու, իրավունք չունի չխոսել գրական հայերենով, և նրա ամեն մի խոսքը կշռադատված պետք է լինի: Այսօր Ազգային ժողովում հենց կուսակցության ներկայացուցիչներն այնքան են արհամարհում ժողովրդին՝ վստահ լինելով իրենց անպատժելիությանը՝ թագավորական մթնոլորտ  ստեղծելով: Այդ իրավիճակում ինչպե՞ս կարող է ժողովուրդը հավատ ունենալ: Այստեղ կան մի խումբ անպատժելիներ և ժողովուրդ, որոնք կապ չունեն մեկը մյուսի հետ:

-Օրինակ, ինչպե՞ս կնկարագրեք քաղաքական ներկա իրավիճակը: Հասարակության մեջ սպասում նկատո՞ւմ եք, թե՞ արդեն սկսել է հարմարվելու գործընթացը:

-Եթե աշխարհում չկատարվեր այն, ինչ կատարվում է, այսինքն՝ Եվրոպա-ԱՄՆ-Ռուսաստան- Չինաստան հարաբերություններն այնքան արագ են զարգանում, որ Հայաստանում փոփոխություններ չեն կարող չլինել: Եթե այդ մեծ փոփոխությունները չլինեին, ապա այս իրավիճակը կշարունակվեր գուցե 200-300 տարի, ոչինչ չէր փոխվի, բայց քանի որ ճնշում գոյություն ունի և՛  Հայաստանի Հանրապետության, և՛ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վրա, ընտրություն պետք է կատարվի, թե Հայաստանը որ ուղղությամբ պետք է զարգանա, իսկ այսօրվա, թույլ տվեք ասել, հղփացած քաղաքական գործիչները հոգնած են (դա վերաբերում է բոլոր կուսակցություններին): Հայաստանում ոչ թե գիտական համակարգն են զարգացնում, այլ ամենամեծ ուշադրությունը դարձնում են ռեստորանաշինությանը: Դա միակ փոփոխությունն է:  Հայաստանում տեսա այնպիսի  վայրեր, որտեղ կարելի էր, ենթադրենք, համալսարանի արտաքին հարաբերությունների ֆակուկտետը դարձնել մի մեծ կենտրոն, ասենք, վերլուծական կենտրոն, բայց այդ տեղերում կառուցվել են ռեստորաններ, և մարդիկ, կարծես, հոգեվարքի մեջ ապրում են ուտելու համար:

-Այսինքն՝ հասարակությանը վերածում են սպառողների՞:

-Ես կասեի սպառվողների... Մարդիկ գնում են ռեստորաններ ոչ թե սպառելու, ուտելու, այլ սպառվելու: Ամեն ինչ գնում է դեպի սպառվելուն: Նույնիսկ հոգևոր աշխարհն է գնում դեպի սպառում: Նախագահական ընտրություններին կես միլիոն մարդ իր ձայնը չտվեց Սերժ Սարգսյանին (չեմ ասում՝ ո՞ւմ տվեց): Սերժ Սարգսյանը գոնե պետք է հարգեր այն մարդկանց, ովքեր իրեն դեմ քվեարկեցին: Նա գոնե պետք է փոխեր նախարարական կազմը: Դա հարգանք կլիներ այն կես միլիոն մարդու հանդեպ, ով չընտրեց իրեն: Այդ կես միլիոնի պարտության ուղիղ մեղավորները նախարարներն էին՝ հանձին Տիգրան Սարգսյանի: Իսկ նախագահը ոչ մի փոփոխություն չարեց, կարծես, նորից ասելով, որ ինքը թքած ունի ժողովրդի վրա: Իսկ ո՞ր ժողովուրդը դա կների:  Սա 1990 թ. չէ: Կարելի՞ է այսքան, այս չափով արհամարհել ժողովրդին: Միգուցե դա արտաքին ուժերի թելադրած ծրագիրն է՝ ժողովրդին արհամարհել, որ այդ ժողովուրդը  հեռանա հայրենիքից: Իհարկե, ես հասկանում եմ, որ ծրագրեր են մշակվում ԱՄՆ-ի կողմից, և  այդ  փոփոխությունները կատարվում են նաև արաբական աշխարհում: Ես հասկանում եմ, որ ամերիկացիները թքած ունեն մեր ազգային արժեքների վրա, բայց մեզ անհրաժեշտ են մեր արժեքները:

-Իսկ արդյո՞ք մենք ունենք այն ուժը, կարո՞ղ ենք ընդվզել այդ մեծ ալիքին, որը, կարծես, գալիս է՝  տարրալուծելով թե՛ կրթական համակարգը, թե՛ մեր հավատքը և բոլոր ոլորտները ներառյալ:

-Կոմունիստները սկզբունքային ձևով ոչնչացնում էին հայկական մշակույթը: Օրինակ բերեմ. Մոսկվան որոշել էր ռուսերենը դարձնել Սովետական Միության պաշտոնական լեզուն: Կարեն Դեմիրճյանը կարողացավ ընդվզել այդ որոշմանը: Ես հասկանում եմ, որ ճնշումներ կան, որ դա կարող է դուր չգալ որոշ մարդկանց, բայց դու պետք է կարողանաս ճիշտ կազմակերպել ամեն բան, այլ ոչ թե օրենքներ ուղարկեն Ազգային ժողով, և ԱԺ մեծամասնությունը քվեարկի և անցնի առաջ: Դա հատուկ է աֆրիկյան ամենացածր պետություններին, այսինքն՝ չքննարկել, չմտածել ու չընդվզել:

Իհարկե, միշտ եղել են և կլինեն մեծ պետությունների կողմից թելադրելու ցանկություններ, բայց Հայաստանը պետք է հավաքի իր լավագույն որդիներին, որպեսզի կորուստները գոնե նվազագույնի հասցնի: Այ սա պետք է անել, իսկ այնպիսի նախարարներով, ինչպիսիք Հայաստանում են, որոնք ոչ մի հեղինակություն չեն վայելում ժողովրդի շրջանում, վստահ եմ, որ արտասահմանյան հանդիպումներն էլ բարձր մակարդակով չեն անցում, քանի որ ո՛ չ անգելերն, ո՛չ հայերեն գիտեն և ոչ էլ խարզիմա ունեն: Ես ուշադիր լսում եմ, թե նրանք ինչպես են խոսում լրագրողների հետ՝  մեծամտությամբ, անքաղաքավարությամբ: Այդ անձինք ինչպե՞ս կարող են բարձր մակարդակով շփվել միջազգային հանդիպումներին, որտեղ Հայաստանը օգուտ կարողանա քաղել: Կամ սփյուռքի նախարարուհին... Օրեցօր պառակտվում է սփյուռքի և Հայաստանի կապը: Նույնը վերաբերում է մշակույթի նախարարությանը, տրանսպորտի և կապի նախարարությանը, որի նախարարը պատժված քաղաքապետն է, ում պատժել են խուլիգանության համար: Եթե օր առաջ այս կազմը չնորոգվի, չթարմանա, ապա Հայաստանի Հանրապետությունն ապագա չի ունենա: Շատ շտապ պետք է սկսել նախարարական կազմի փոփոխությունները:

-Իսկ իշխանության գլուխ կանգնած անձին շահավե՞տ են այդ փոփոխությունները, արդյո՞ք նա պատրաստ կլինի գնալ այ քայլին:

-Ես համոզված եմ, որ 5-6 տարի առաջ շահավետ չէր նրան: Քանի քաղաքական համաշխարհային իրավիճակը բավականին նստակյաց էր,  Հայաստանին թողնում էին անել այն, ինչ ուզում էր, բայց այսօր հարցերը փոխվել են, այսօր իրավունք չունես շարունակել անել այն, ինչ ուզում ես: Պետք է հասկանալ, որ փոխվել են պահանջները Հայաստանի հանդեպ:

Հայաստանին այլևս հարց էլ չեն տալիս, թե ինչ է ուզում կամ ուր է ուզում գնալ, ասում են՝ գլխիդ ճարը տես: Ստեղծված իրավիճակում որոշում պետք է կայացնել: Այն կազմով, որով ղեկավարվում է Հայաստանի Հանրապետությունը, այլևս անհնար է գտնել հարցերի պատասխաններ, քանի որ կառավարությունը փակվել է իր մեջ, չի շփվում ժողովրդի հետ, չի համագործակցում սփյուռքի հետ: Կառավարությունն այդ կազմով ի՞նչ հարցեր կարող է լուծել: Այդ կազմից ոչ մեկը մասնագետ չէ: Սփյուռքի նախարարը հնացած և վարկաբեկված կոմերիտմիության քարտուղարուհին էր: Միգուցե լավ մարդիկ են, չեմ ասում, թե վատ են, բայց նրանք ավարտված, հնացած, ծերացած են, ովքեր չեն կարող ղեկավարել 2013 թ. Հայաստանը:

-Վիգեն, երբ արաբական աշխարհում սկսեցին հեղափոխությունները, նմանատիպ սցենարի մասին  խոսում էին նաև  Հայաստանում: Դուք այժմ տեսնո՞ւմ եք այդ սցենարի առկայությունը:

-Այստեղ շատ ուշադիր պետք է հետևել ազգային առանձահատկություններին: Արաբների մեջ տարբեր ազգություններ ու կրոններ կան, իսկ մենք մեր ազգությամբ ու կրոնով միահամուռ ենք: Կարծում եմ՝ Հայաստանում հեղափոխությունն արդեն կատարվել է: Դա ներքին հեղափոխություն էր, որը կատարվել է յուրաքանչյուրիս ներսում: Արաբները  ներսից ազատ չեն, նրանք ազատ են խմբով, ըմբոստանում են խմբով, և նրանք առանձն-առանձին ոչ մի բան չեն ներկայացնում: Հակառակն է հայերի մոտ: Հայերն առանձին-առանձին ուժեղ են, և նրանք արդեն հեղափոխվել են: Նոր սերունդն օգնության եկավ հին սերնդին, որը հասկացավ իր էությոնը:

Տեսեք, թե ինչ սերնդափոխություն կատարվեց Հայաստանում, որտեղ երիտասարդները կառավարությունից 100 քայլ առաջ են, և կառավարությունը չի կարողանում ղեկավարել երիտասարդներին, մտածող մարդկանց: Իսկ ի՞նչ է հեղափոխությունը, եթե ոչ անկառավարելիություն: Ի՞նչ տարբերություն փողոցում լցված եգիպտացիների և համակարգիչների առաջ նստած ներսում հեղափոխված անձնանց միջև: Այս իմաստով՝ Հայաստանում հեղափոխությունն արդեն իրականացվել է:

-Միայն թե ազդարարված չէ:

-Ազդարարված է: Չե՞ք տեսնում՝ Սյունիքի մարզպետն սկսել է թաքնվել: Երբ չեն կարողանում ղեկավարել, դիմում են հանցագործության: Տեսե՛ք՝ քաղաքապետարանի որոշումները չեն անցնում, ինչն ամենաուղիղ կապն է քաղաքացիների հետ: Նախկինի համեմատ փողոցներն ավելի բարեկեցիկ են դարձել, բայց դա ժողորդին չի հետաքրքրում: Քաղաքաետարանում էլ հավաքվել են հնացած, մաշված մարդիկ, ովքեր չեն կարողանում շփվել երիտասարդների հետ, քանի որ այս դեպքում անհրաժեշտ է բարձր ինտելեկտ:

Ժողովրդի հոգևոր, քաղաքացիական մշակույթն անհամեմատելի է կառավարող համակարգի մշակույթի հետ: Այս իրավիճակն ավելի վտանգավոր է, քան արաբական աշխարհում ստեղծված իրավիճակը, որտեղ կարելի է կառավարելի դարձնել որոշ ուժերի համար, ինչը հնարավոր չէ անել Հայաստանի դեպքում:

-Վիգեն, Դուք 1993 թ. Հայաստանից մեկնել եք, և դրսից Հայաստանի պատկերը կամ կապն ավելի քան շոշափելի կարող է լինել Ձեզ համար, քան Հայաստանում ապրողներիս: Հայաստանում շարունակ խոսում են սփյուռքի հետ կամուրջ ստեղծելու մասին, ինչը վերացական է: Միևնույն ժամանակ հայաստանյան իշխանությունները սփյուռքի հայությանն անմասն են պահում երկրի հասարակական, ներքաղաքական կյանքին ներգրավելուց: Սփյուռքահայը պետք է չիմանա՞, թե ինչ է կատարվում երկրի ներսում, թե՞ մեր խնդիրը միայն «դրախտային» երկրի պատրանք ստեղծելն է:

-Ստեղծվեց մի նախարարություն, որին անվանեցին՝ սփյուռքի նախարարություն, որը ղեկավարում է նախկին բոլշևիկը, որն իր էությամբ պետք է լիներ աթեիստ և հակաարտասահմանյան դիրքորոշմամբ, քանի որ այն տարիներին արտասահմանը եղել էր Սովետական Միության  թնշամին: Եթե մեկ անգամ գնում էիր արտասահման, դու արդեն ոչ ցանկալի մարդ էիր Սովետական Միության համար: Հրանուշ Հակոբյանն այն մարդն է եղել, որ դաստիարակել է երիտասարդ կոմունիստներին, բոլշևիկներին, այսինքն՝ թնշամանք դեպի կապիտալիստական պետությունները, դրսի և ներսի հայերին իրարից կտրելը: Մի խոսքով՝ դա նրա աշխատանքն էր, ով աշխատում էր այդ համակարգում՝ վարագույր քաշելով կապիտալիստական և սոցիալիստական աշխարհների միջև:

Իսկ նման մարդն այսօր պետք է զբաղվի մերձեցմա՞մբ: Ինչպե՞ս, ինչո՞վ, ի՞նչ սրտով, ի՞նչ համարձակությամբ: Նա ընդամենը պետք է ներողություն հայտներ իր անցյալի համար և հանգստի գնար, այլ ոչ թե կազմակերպեր սփյուռք-Հայաստան կապը: Դա նշանակում է, որ նա նախօրոք սեպ է խրում Հայաստանի և սփյուռքի միջև: Նախ՝ պետք է հանվի այդ սեպը: Կարծում եմ՝ մեզ պետք չէ սփյուռքի նախարար, այլ անհրաժեշտ են ներկայացուցիչներ տարբեր երկրներում: Չի կարող լինել մի կապ, որը բխում է մեկ անձի որոշումներով: Մենք պետք է աշխատենք Հայաստանում՝ սիրելով Հայաստանը, այլ ոչ թե ենթարկվենք նախարարին:

Ցավոք, Հայաստանը լքողներն ավելի են շատանում, ինչը նշանակում է, որ մենք սկսել ենք «հարստացնել» սփյուռքը մեր ռեսուրսներով: Ինչպե՞ս ենք մտածել, որ սփյուռքը Հայաստանին օգնության կգա, եթե սփյուռքը տեսնում է Հայաստանից փախչող գիտնականներ, մտածող մարդիկ կամ սովորական գյուղացիներ, բանվոր մարդիկ: Այդ դեպքում ո՞նց կարող է լինել հակառակ կապը: Պետք է լինի համակարգային փոփոխություն: Եթե Սերժ Սարգսյանը որոշել է ղեկավարել ևս 5 տարի, շատ լուրջ փոփոխություններ պետք է անի:

-Ձեզ համար կանխատեսելի՞ են այդ փոփոխությունները: Դուք ինքներդ սպասո՞ւմ եք դրան:

-Ընդհանրապես հավատում եմ հրաշքներին, և գիտեմ, որ շատ չար և վատ մարդը կարող է արթնանալ մի օր՝ դառնալով այնքան բարի և համակրելի, որ նրան չճանաչեն նույնիսկ  նրա կինն ու երեխաները: Այդպիսով՝ նա կզարմացնի ոչ միայն ամբողջ աշխարհին, այլև առաջին հերթին ինքն իրեն: Նույնիսկ հարբեցող մարդը կամ թմրամոլը մի օր արթնանում է՝ այլևս դադարեցնելով իր մոլորությունը, ինչը հնարավոր է, քանի որ սթափվում ես, և Աստծո լույսն է գալիս դեպի քեզ՝ նորացնելով քեզ: Իսկ այսօր մեր նորանալու խնդիրն օրհասական է, հակառակ դեպքում՝ մենք կկորենք...