Հարցազրույց  «ԱՐՓԱ» ինստիտուտի նախագահ, Կալիֆոռնիայի պետական համալսարանի Նորթրիջի մասնաճյուղի դասախոս Հակոբ Փանոսյանի հետ («ԱՐՓԱ»-ն գտնվում է Կալիֆոռնիայում: Հայաստանի համար վերլուծահետազոտական և պլանավորման աշխատանքների իրականացման ինստիտուտ է՝ Analysis Research and Planning for Armenia, ARPA):

Մակարդակի բավարարություն տակավին չկա

-Քանի որ հաճախ եք գալիս Հայաստան, ենթադրում եմ, որ տեղյակ եք Հայաստանի գիտության ոլորտից: Ըստ Ձեզ` ինչպիսի՞ն է գիտության ներկա վիճակը:

-Կարծում եմ` տակավին շատ անելիքներ կան գիտության ոլորտում, թեև որոշ առաջադիմություններ նկատելի են, ինչպես օրինակ, Պոլիտեխնիկի նոր լաբորատորիան առիթ է տալիս ուսանողներին  փորձարկելու իրենց տեսական դրույթները գիտության զանազան ճյուղերի մեջ: Նաև նշեմ, որ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի զանազան ինստիտուտներ որոշ աշխատանքներ են տանում, մասնակցում են համաշխարհային գիտական ժողովներին, Երևանի պետական համալսարանից ևս մասնակցում են գիտաժողովներին, այսինքն՝ այս առումով բավականին առաջադիմություն կա, բայց սրանք, կարծես, բացառություններ են: Ընդհանուր առմամբ, այն մթնոլորտը, որ կար սովետական շրջանում, տակավին պահպանվում է, այսինքն՝ մակարդակի բավարարություն տակավին չկա: Հայաստանի պես գիտական կենտրոնը, որ այդքան գիտնականներ ուներ, այդքան զորություն ուներ, հիմա, կարծես, այդ կարողունակությունը նվազել է՝  փոխարենն աճեր: Մենք գիտության զգայացունց արդյունքը դեռևս չենք տեսել: Օրինակ, ակադեմիան երկրորդ համաշխարհային ժողովը գումարեց հայոց լեզվի մասին: Խոսեցի այդ ժողովի մի քանի մասնակիցների հետ, ովքեր ասացին, որ գիտաժողովի նյութերը շատ լավ էին ընտրված, կազմակերպվածությունը լավ էր, բայց ներակայացված զեկույցներում նորություններ չկային: Եթե գիտությունը բավարար նորություններով ներկայացվի ուսանողներին, ուսանողն ինքնին կմտածի այդ նորություններին ավելացնել ավելի շատ նորություններ, խորանալ իր ճյուղում, իսկ եթե չեն ներկայացվում նման զեկույցներ, ենթադրում եմ, որ բավարար նորություններ չկան:

-Վարչապետը հայտարարել է, թե գիտությունը պետք է մրցունակ դարձնել: Ավելին` իշխանություններն այն համարում  են գերակա ոլորտ: Բայց դա, կարծես, միայն խոսք է: Ի՞նչ քայլեր պետք է արվեն այդ ուղղությամբ:

-Դուք հիմա ինձ ամենացավոտ հարցն եք տալիս: Մենք հաճախ դիմում ենք կառավարությանը, որ տեսեք, ձեր ուզածը անում ենք այստեղ: Մեր արածը երիտասարդներին  օգնելն է, որպեսզի իրենց մտքերով մեզ ներկայացնեն նորարարություններ, սակայն ոչ մի նախարարություն, բացի սփյուռքի նախարարությունից, մեզ հետ չի գործակցում: Քանի՜ անգամ ենք դիմել կրթության և գիտության նախարարություն, որ մեր ծրագրերը ներկայացնենք, փորձենք տեսնել՝ ինչպես կարող ենք համագործակցել իրենց հետ, բայց արձագանք չկա: Այս տարի նույնիսկ գնացինք ՀՀ նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Վիգեն Սարգսյանի մոտ, ով, անշուշտ, խանդավառությամբ, շատ դրական կերպով մոտեցավ, փորձեց մեզ ուղղություններ տալ, սակայն ուղղություններ տալը չի բավարարի: Վիգեն Սարգսյանի հետ մեր հանդիպման նպատակն այն էր, որ նախագահն իմանա մեր ծրագրերի մասին, որովհետև եթե այստեղ նախագահը հայտարարի, որ այսինչ բանը կարևոր է, վերջացավ՝ ամեն համալսարան լավագույն աշխատանքը կտանի, որ այդ հարցը լուծվի, բայց չկարողացանք հասնել, քանի որ մեզ այդ մակարդակով կարևորություն չեն տվել: Մի քանի անգամ մենք դիմել ենք նաև վարչապետին, ով մեզ խոստացել էր, որ կօգնի:

-Ձեր հանդիպումը ե՞րբ էր վարչապետի հետ:

-Անցյալ տարի էր: Ուղղակի խոսեցինք, հետո նա քարտը տվեց մեզ, կանչեց իր օգնականին և ասաց, որ անպայման օգտակար կլինեն: Սակայն դրանից հետո քանի-քանի անգամ դիմեցինք, հեռաձայն հեռաձայնի հետևից, մեկը մյուսի հետևից մեզ փոխանցեցին, որ վարչապետը զբաղված է, չի կարող ընդունել մեզ, որ մեզ կընդունի կրթության և գիտության նախարարը, բայց երբ դիմեցինք ԿԳՆ, այստեղ էլ ասացին՝ զբաղված է նախարարը, չի կարող ընդունել: Մենք 1,5 ամիս այստեղ էինք, բայց չկարողացանք տեսնել նրան:

-Ի՞նչ ասելիք ունեիք նախարարին:

-Մեր ասելիքը սա էր, որ այս նորարարության մրցույթը հաջողվի, ինչի համար նախևառաջ ուսանողները պետք է իմանան այս մասին, իսկ իմանալու համար պետք է գործակցեն մեզ հետ համալսարանների բոլոր ֆակուլտետները, քաջալերեն ուսանողներին: Երկրորդը՝ հեռավար ուսուցման հանգամանքն է: Մենք աշխատանք ենք տանում, չարչարվում, գտնում ենք լավագույն մասնագետները Եվրոպայում և Ամերիկայում, ունենք սարքեր, որոնց միջոցով որևէ մեկը կարող է դասախոսություն կարդալ իր համակարգչից, և Հայաստանում գտնվող դասախոսները, ուսանողները կարող են կապ հաստատել, տեսնել թե՛ դասախոսին, թե՛ սլայդերը, ինչպես նաև կարող են հարցեր տալ տվյալ դասախոսին:

-Իսկ ի՞նչ էիք ակնկալում նախագահից և վարչապետից: Ինչո՞վ պետք է աջակցեին Ձեզ:

-Օրինակ, «Սինոփսիսը», որ մեծ ընկերություն է, և, անշուշտ, այն չենք կարող համեմատել մեզ հետ, ունի տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտի մրցույթ, որի մրցանակներն անձամբ հանձնում է նախագահը: Դա նշանակում է, որ մրցույթը շատ կարևոր է, և ամեն մարդ գնում-մասնակցում է այդ մրցույթին:

-Այսինքն՝ Ձեզ զուտ ներկայությո՞ւն է պետք:

-Ոչ, միայն ներկայությունը  չէ, այլ նաև մակարդակի խնդիր կա:

-Իսկ ինչպե՞ս կբացատրեք բարձրաստիճան իշխանավորների այդ անտարբերությունը: Ինչպե՞ս եք ընկալում այդ վերաբերմունքը:

-Չեմ կարող բացատրել: Միակ բանը, որ ենթադրում եմ, այն է, որ մենք շատ փոքր, աննշան կազմակերպություն ենք, ուրեմն, մենք շատ կարևոր չենք: Իրենց մտքի մեջ այդպես է: Այդպես եմ կարծում:

-Վիրավորակա՞ն չէ Ձեզ համար:

-Վիրավորական է կամ ոչ, դա կապ չունի: Օրինակ, ինչո՞ւ Բարեգործականի (նկատի ունի Հայ բարեգործական ընդհանուր միությունը- հեղ.) նախագահն ամեն անգամ գալիս է Հայաստան, և անպայման տեսակցում է Սերժ  Սարգսյանի հետ: Մենք պետք է աղաչենք-պաղատենք, որ նախարարի տեղակալի հետ տեսնվենք: Դա նշանակում է, որ կարևորության հարց կա:

Եթե երկիրը նոր ապրանքներ չստեղծի, չի կարող շատ առաջ գնալ տնտեսության մեջ

-Պարոն Փանոսյան, արդեն 6 տարի է՝ «ԱՐՓԱ»-ն կազմակերպում է նորարարության մրցույթ Հայաստանի ուսանողների համար: Մեր նախնական զրույցում նշեցիք, որ այս տարի մրցույթին մասնակցության ցուցանիշը ցածր էր՝ ընդամենը 8 հայտ էր ներկայացված: Ինչո՞ւ այդքան քիչ ուսանողներ դիմեցին: Ինչո՞վ է պայմանավորված  ոչ բավարար հետաքրքրությունը մրցույթի նկատմամբ:

-Չգիտեմ, թե ինչու այդքան քիչ: Անցյալ տարի 20 հայտ ստացանք, այս տարի՝ 8 հայտ, բայց նշեմ, թե այդ  8 հայտն ինչպես ստացանք: Մրցույթի վերջնաժամկետը փետրվարի 15-ն էր, բայց մինչ այդ ժամկետը ստացել էինք ընդամենը 3 հայտ: Եվ ստիպված էինք հետաձգել ժամկետը, նամակներ ուղարկել տարբեր համալսարաններ՝ նշելով, որ մրցույթը հետաձգվել է մինչ ապրիլի 15-ը: Այդպես ստացանք ևս 5 հայտ, այլ կերպ ասած՝ այս տարի մրցույթը զոռով եղավ, այլապես պետք է ջնջեինք: Նշեմ, որ մեզ օգնեց Պոլիտեխնիկի ռեկտորը, և Պոլիտեխնիկից էլ ստացանք 5 հայտը: Բայց այդ զոռով մոտեցումը ճիշտ չէ:

Այսօրվա աշխարհում եթե երկիրը նոր ապրանքներ չստեղծի, չի կարող շատ առաջ գնալ տնտեսության մեջ: Իսկ որպեսզի կարողանա մրցակից դառնալ, պետք է ճանաչվի իր սեփական արտադրանքով, օրինակ, ասեն, որ այսինչ սարքը Հայաստանից է գալիս, ինչպես օրինակ, Շվեյցարիան, որ հայտնի է իր ժամացույցով: ՏՏ ոլորտում բավական առաջադիմություն կա՝ ի դեմս «Սինոփսիսի» և մի քանի այլ ընկերությունների, բայց միայն ՏՏ ոլորտով չես կարող զարգացնել տնտեսություն:

-Օրինակ, գիտության ո՞ր ճյուղերով կարելի է տնտեսությունը զարգացնել:

-Գիտության ցանկացած ճյուղով... Օրինակ, անգամ հողագործածությունը նորարարություններ ունի, այսինքն՝ եթե գյուղացուն տրամադրես ամենավերջին նորություններով գյուղատնտեսությունը, ավելի մեծ արդյունք կտա: Նույնը վերաբերում է  հանքարդյունաբերության ոլորտին: Այստեղ ինչպե՞ս են վարվում հանքերի հետ. առնում են հումքը, բեռանակառքերով տանում ուրիշ երկրներ, և Հայաստանը չի օգտվում դրանից: Սրանից մի քանի տարի առաջ մենք ստացանք հանքային նյութը զտելու նորարարություն: Երբ խոսեցինք այդ  նորարարության հեղինակի և նրա դասախոսի հետ, մեզ ասացին, որ հանքային ընկերությունները չեն հետաքրքրվում այդ նյութերով, քանի որ հետազոտության համար դրամ չունեն, և իրենք հանքը պարզապես փորում են և բեռնակառքերով տանում այլ երկրներ:

Չեմ ասում, թե ծանր արդյունաբերության մեջ նորարարություններ անենք, թանկ արտադրանքներ տանք, բայց, օրինակ, դեղագործածության ոլորտը պետք է բացառիկ տեղ ունենա Հայաստանում, այսինքն՝ հնարավոր է փոքր միջոցներով նորարարություններ ունենալ:

Պետական ռազմավարություն պետք է մշակվի

-Պարոն Փանոսյան, գիտության մասին, կարծես, անցյալով ենք խոսում: Ասում են՝ գիտե՜ք, թե ինչ գիտություն ունեինք խորհրդային տարիներին, գիտե՜ք, թե ինչպիսին էինք: Իսկ որտե՞ղ է գիտության ներկան:

-Պետական ռազմավարություն պետք է մշակվի, օրինակ, մշակվի, որ Հայաստանի գիտությունը պետք է զարգացնել հետևյալ ուղղություններով, իսկ դրանք զարգացնելու համար, եթե անհրաժեշտություն կա, դրսից մասնագետներ հրավիրել: Կառավարությունը պետք է հրավիրի նրանց, ովքեր պետք է պատրաստեն կադրեր, իսկ այդ կադրերն էլ հետագայում արտադրանք տան: Բայց դա ծրագրավորման, ինչպես նաև աշխատանքի խնդիր է:

-Չունե՞նք  այսօր այդ ծրագիրը:

-Կարծում եմ, որ չունենք, կամ գոնե ես տեղյակ չեմ: Համալսարաններն ավելի շատ զբաղված են, թե ինչպես պետք է ապահովեն եղած պրոֆեսորների աշխատվարձերը, որտեղից պետք է դրամ գտնեն, փոխարենը զբաղվեն, օրինակ, դեղագործությունը զարգացնելով Երևանի պետական համալսարանում: Նրանք ավելի շատ ադմինիստրատիվ գործերով են զբաղված:  Բայց նաև չեմ մեղադրում նրանց, որովհետև մտածում եմ՝ ուրիշ լուծում չունեն: Մյուս կողմից՝ ճիշտ չէ կառավարության հանցանքը տեսնել ամեն տեղ: Համալսարանը պետք է ունենա կադր, որը պետք է ծրագրավորի, և այդ ծրագիրը ներկայացնի կառավարությանը:

-Իսկ ինչո՞ւ չեն ծրագրավորում:

-Չգիտեմ, երևի դա էլ չկա: Հայաստանի համար ամենահատկանշական բառը մտածելակերպն է: ԱՄՆ-ում դա անվանում են մշակույթ, որը հասկացվում է գործելակերպ և մտածելակերպ: Հին գործելակերպն ու մտածելակերպն այլևս չեն գործում: Դրանք պետք է փոխվեն: Յուրաքանչյուր գիտնական պետք է մտածի աշխարհում տեղի ունեցող վերջին նորարարություններին, գիտական նորություններին ծանոթանալու և դրանք իրենց ուսանողներին ներկայացնելու մասին:

Հայաստանը պետք է հնագիտության կենտրոն դառնա

-Ի դեպ, շարունակելո՞ւ եք կազմակերպել  նորարարությունների մրցույթը՝ հաշվի առնելով այս տարվա մասնակցության ցածր ցուցանիշը:

-Այո, շարունակելու ենք, և նույնիսկ ծրագիր ունենք նմանօրինակ մրցույթ կազմակերպել երիտասարդ գիտնականների համար: Ակնկալում ենք, որ երիտասարդ գիտնականներն ավելի շատ նորություններ կբերեն, քան ուսանողները: Ծրագիր ունենք մրցույթ կազմակերպել բիզնեսի մեջ: Եթե կան մարդիկ, ովքեր բիզնես սկսելու գաղափար ունեն, մեզ կներկայացնեն ծրագիրը և, եթե իսկապես կարողանան փաստել, որ լավ ծրագիր է, և կարող են հաջողության հասնել, մենք դրամագլուխ կտանք իրենց, կսկսեն իրենց բիզնեսը, ապա քիչ-քիչ կվերադարձնեն մեր տրամադրած գումարը: Մեկ այլ ծրագիր էլ ունենք, որ կոչվում է «Ի-արխեոլոջի» (е-archeology), ինչը թանգարանային ամբողջ արխիվի թվայանցումն է: Այդ ծրագիրը Սիրիայի համար պատրաստել էր Դամասկոսից մեր ընկերներից մեկը, բայց Սիրիայում չօգտագործվեց, հիմա նա պատրաստ է անվճար տրամադրել այդ ծրագիրը Հայաստանին: 2 տարի առաջ դա ներկայացրեցինք մշակույթի նախարարություն, անցյալ տարի նոր առաջարկություն գրեցինք, խնդրեցինք բյուջե հատկացնել, բայց ասացին, որ բյուջե չկա, նորից դիմեցինք Վիգեն Սարգսյանին: Սա շատ կարևոր ծրագիր է: Հնագիտության ինստիտուտից ասացին, որ պատրաստ են որդեգրել միայն իրենց համար, բայց դրա համար անհրաժեշտ է բյուջե: Մենք չենք հուսահատվում, որովհետև կարծում ենք, որ դա շատ կարևոր է Հայաստանի համար: Հայաստանը պետք է հնագիտության կենտրոն դառնա: