Եվա Սարգսյան, ճարտարապետության տեսաբան, UCL, Bartlett School of Architecture

Հայաստանում անցկացվում են աշխարհի ամենահետաքրքիր ճարտարապետական մրցույթներն ու ցուցահանդեսները: Այո, այո, և սա՝ առանց որևիցե հեգնանքի, ամենայն լրջությամբ: Դատեք ինքներդ, աշխարհում անցկացվող լրջագույն միջազգային մրցույթներին և էքսպոներին կարող ես հանդիպել հոյակապ, հուզիչ, բարձր պրոֆեսիոնալ աշխատանքներ, որոնք, սակայն, դժվար թե ինչ-որ մեկի քունը խախտեն: Մեր դեպքում ցուցադրության մասնակիցների կեսից ավելին սենսացիա է առաջ բերում և այնպիսի ուժեղ տպավորություն թողնում, որ պատրաստ ես նստել ու գրել դրանց մասին: Ես էլ տպավորություններիս ճնշման տակ մատներիս տակ եմ առնում ստեղնաշարը, որպեսզի մի երկու միտք գրեմ Հանրապետության հրապարակի վերակառուցման վերաբերյալ այսօր բացված հայեցակարգային մրցույթին ներկայացված աշխատանքների մասին:  

Մրցույթի շուրջ կրքերը սկսեցին եռալ մրցույթի հենց հայտարարման պահից: Քննադատության էին արժանանում ոչ միայն մրցույթի բովանդակությունն ու կառուցվածքը, այլև դրա հայտարարման բուն փաստը: Դրա մասին ժամանակին գրել եմ մեկ այլ հոդվածում: Բայց արի ու տես, որ այս մրցույթը շատ կարևոր դեր ունեցավ եթե ոչ բուն քաղաքաշինական խնդիրներին լուծումներ տալու առումով, ապա որոշ հանրային լատենտ և ոչ այնքան լատենտ դիսկուրսներն ի հայտ բերելու առումով: Մրցույթին ներկայացված բոլոր աշխատանքները՝ բացի, թերևս, մեկից, ի հայտ են բերում հստակ արտահայտված 3 դիսկուրս, որոնք պայմանականորեն կարելի է անվանել «ազգային էզոթերիզմ», «մենք էլ «փախած» բաներ անել գիտենք» և «նեոդասական ռաբիսություն»:

Ազգային էզոթերիզմի հետևորդները Հանրապետության հրապարակը դիտարկում են որպես ազգային գաղափարախոսության, ինքնության արտահայտման կենտրոնական հարթակ: Գուցե դա այդպես է, գուցե Հրապարակը թե՛ քաղաքաշինական, թե՛ խորհրդանշական առումով երկրի, հասարակության, ազգային ինքնության հավաքական պատկերն է: Բայց հետաքրքրաշարժն այստեղ այն է, որ այդ ինքնության գաղափարը նույնացվում է քրիստոնեության հետ, այն էլ՝ սենտիմենտալ կրոնական խորհրդաբանության մակարդակով միայն, և ոչ որպես արժեհամակարգ: Եվ դա զարմանալի չէ. քրիստոնեությունը, ինչպես և մնացած այլ շրջանառվող գաղափարները վատ մարսված, վատ գիտակցված և բոլորովին չմշակութայնացված, մտածողության և արժեհամակարգի չվերածված սին ֆորմաներ են: Իսկ Լենինի արձանի տեղում ռուսական ավանդույթներով նախագծված եկեղեցի դնելու մասին էլ չեմ խոսում, չնայած սկզբունքորեն դա հետաքրքիր առաջարկ է: Կարելի է մտածել Հրապարակի հանրային և խորհրդանշական դերի նմանատիպ փոփոխության մասին, ինչու՞ ոչ: Ամեն ինչ էլ կարելի է առաջարկել, քննել, մտածել: Բայց այդ առաջարկը գոնե ճարտարապետական և քաղաքաշինական առումներով պետք է գրագետ և կոռեկտ արված լինի:

«Փախած»-ի պաշտամունքը ինքնին մի մեծ միտում է հատկապես երիտասարդ սերնդի ճարտարապետների մոտ: Նոր սերնդի նոր ճարտարապետները սնվում են Արևմուտքի ճարտարապետության պատկերներով, բայց այդ սնունդը նույնպես հիմնականում վատ է մարսվում, քանի որ մնում է միայն վիզուալ ընկալման մակարդակում: Ըստ էության, վերլուծվելու փոխարեն այդ պատկերները տրոհվում են առանձին ճարտարապետական էլեմենտների և մեթոդների, որոնք էլ, ի վերջո, հայտնվում են Հրապարակի հարթակին կամ Պատկերասրահի շենքի տեղում: Իրականում շատ հետաքրքիր հարց է Հրապարակի համալիրի մեջ բացարձակապես մեկ այլ ճարտարապետական լեզվով նախագծված շենքի կամ էլեմենտների տեղադրումը/ավելացումը: Կարելի է երկար քննարկել, թե արդյոք Հրապարակի համալիրը և հուշարձան շենքերը պե՞տք է զմռսված պահպանվեն մեզ հասած կերպարով, թե՞ ժամանակները կարող են իրենց մեղեդային գիծն ավելացնել այդ դասական սիմֆոնիայի մեջ: Աշխարհում կան բազմաթիվ հոյակապ օրինակներ, ինչպիսին նույն Լուվրի բակում Պեյի ապակե բուրգի միջամտությունն է կամ մեր՝ երիտասարդ ճարտարապետներիս կուռքը հանդիսացող Հերցոգ դե Մյուրոնի հայտնի վերափոխման նախագծերը (conversion): Սրանք բոլորն էլ թեև ժամանակին քննադատված, բայց ազդեցիկ, տպավորիչ և հանդուգն աշխատանքներ են, որոնք իրենց հաջողությամբ ոգեշնչում են նաև մեզ՝ երիտասարդներին: Բայց դարձյալ խնդիրը ոչ թե սկզբունքի, այլ կատարման մեջ է: Արդիականացումը, ապակին և այլ նորարարությունները ինքնանպատակ չպետք է լինեն, այլ պետք է բխեն կոնտեքստից, ինչը ներկայացված նախագծերում գրեթե անտեսվել է: Արդյունքում լավ գաղափարը վատ իրականացման պատճառով ընկալվում է որպես վատ գաղափար:

Իսկ ինչ վերաբերում է ազգային-նեոդասական ռաբիսությանը, ապա խոսելն էլ է արդեն ռաբիսություն: Չնայած՝ նույն բանն այստեղ պետք է անպայման ասել. դասական ճարտարապետությունը սկզբունքորեն նույնպես կարող է ակտուալ լինել, ի վերջո, դասականությունը հավերժ, դասական լեզվամտածողություն է, որը կոռեկտ կիրառման դեպքում կարող է արժեքավոր ճարտարապետական խոսք լինել նույնիսկ 21-րդ դարում: Ամբողջ հարցը կրկին այդ կոռեկտության մեջ է՝ դասական օրենքները, համաչափությունները, մեթոդները, էլեմենտները գրագետ կիրառելու կամ գրագետ արդիականացնելու մեջ: Բայց սա էլ արդեն նախագծողի ներքին կուլտուրայի և պատրաստվածության հարց է:

Ինչ վերաբերում է նախագծերում առաջ քաշված քաղաքաշինական կոնցեպտին, ապա բոլորն էլ հիմնականում ճիշտ խնդիր էին վերհանում և տալիս սկզբունքորեն ճիշտ լուծում՝ Հրապարակի օվալաձև հարթակի կիրառման և կազմակերպման հարցը, դրա տակ ստորգետնյա հանրային տարածքի կամ գուցե ավտոկանգառի ստեղծման տարբերակը, տրանսպորտային շարժման կազմակերպման հարցը և այլն:

Ամփոփելով՝ ասեմ, որ հերթական անգամ հայկական միջավայրում ճարտարապետական նախագծերի ցուցահանդեսը պարզ ցույց է տալիս բնագավառի հիմնական երկու խնդիր՝ մասնագիտական ոչ լրիվ գրագիտություն, ոչ պրոֆեսիոնալիզմ (նկատի չունեմ սիրողական նախագծերը, որոնք շոուի մեխն էին, դրանց բան պետք չէ ասել) և անձնական, ճարտարապետական էգո, հավակնոտություն, որը խանգարում է կոնտեքստուալ և կիրթ, զուսպ նախագիծ անել: Այստեղ չեմ կարող հերթական անգամ չհիշել ճարտարապետ Արամ Ալաջաջյանի «Ճարտարապետությունը խնդիրներ լուծելու արվեստ է» խոսքը, որը լուսահոգի Ստեփան Քյուրքչյանի «Ճարտարապետությունը օյինբազություն չէ» մտքի հետ ամբողջովին ամփոփում է ասելիքս այս հրաշք ցուցահանդեսի մասին: