Հարցազրույց Արվեստի քննադատների ազգային ասոցիացիայի նախագահ Ռուբեն Արևշատյանի հետ

«Զվարթնոց» օդանավակայանի ուղևորային հին համալիրի (կլոր շենքի) քանդման հարցը քննարկման առարկա է դարձել դեռևս նախորդ տարեվերջից: ՀՀ կառավարությանն առընթեր քաղավիացիայի գլխավոր վարչության պետ Արտյոմ Մովսեսյանն այս տարվա մամուլի ասուլիսում նշել էր, թե վարչապետը կառավարության՝ 2013-ի վերջին նիստին առաջարկել էր այգի կամ մակետներ հավաքելու վայր ստեղծել: Այդ ասուլիսին Ա. Մովսեսյանը նշեց, որ կառավարությունը հաստատել է կոնցեսիոների մաստեր պլանը, որտեղ կա նաև «Զվարթնոցի» կլոր շենքը քանդելու հարցը, բայց իրենք դրան փոխարինող լուծումներ են փորձելու գտնել: Կլոր շենքի պահպանման հարցով քննարկում կազմակերպվեց Հանրային խորհրդում: ՀԽ նախագահին այդ շենքի պահպանման մասին նամակ էր ուղարկել նաև Ռ. Արևշատյանը: «Զվարթնոցի» կլոր շենքի հարցը քննարկվել էր նաև ՀԽ-ի հանձնաժողովի նիստում:

Տեղի է ունենում տրիվիալ, սովորական դարձած սպեկուլյատիվ մանիպուլյացիա

-Պարոն Արևշատյան, իրականում ի՞նչ է կատարվում «Զվարթնոցի» կլոր շենքի շուրջ:

-Կառավարության անցած տարվա ամփոփիչ նիստին այգու կառուցման հարց չի քննարկվել: Քննարկվել էր կոնցեսիոների մաստեր պլանը, որը հաստատեց կառավարությունը, բայց մի բացառությամբ՝ վարչապետը հանդես եկավ հայտարարությամբ, որ ճարտարապետական հանրության կողմից եղել են լուրջ բողոքներ՝ շատ ծանրակշիռ փաստարկներով, որ այդ կառույցը համաշխարհային նշանակության խորհրդային մոդեռնիզմի կարևորագույն կառույցներից է և չի կարելի քանդել այն: Նա առաջարկեց թե՛ կոնցեսիոներին, թե ՛ քաղաքացիական ավիացիայի վարչությանը մասնագիտական շրջանակներում քննարկել այդ հարցը: Վարչապետն իր կողմից որպես օրինակ առաջ քաշեց մի բան, որ հնարավոր է այդ տարածքում կազմակերպել այգի կամ թանգարան, որտեղ կարելի է տեղակայել մակետներ: Սա այն տեքստն է, որ ես լսեցի:

Հանրային խորհրդի հանձնաժողովի նիստին ներկա էր նաև քաղավացիայի վարչության պետը, որի ելույթն իրապես կասկածներ առաջացրեց ինձ մոտ. մարդն իրեն շատ ազատ էր զգում այդ տեսակի մեկնաբանություններ անելիս, որովհետև առանց կաշկանդվելու, վստահորեն, օրինակ, 19-րդ վիեննական ճարտարապետական կոնգրեսի ընդունած ռեզոլյուցիայի բովանդակությունը (այն վերաբերում էր խորհրդային մոդեռնիզմի ճարտարապետության դասակարգմանը, համաշխարհային ճարտարապետության ժառանգությանը, և կոնգրեսը նամակն ուղղել էր հետխորհրդային բոլոր հանրապետություններին՝ հորդորելով պահպանել այդ ժառանգությունը) փոքրացրեց և ասաց, որ այն ուղղված էր հատուկ պահպանելու Երևանի մարզահամերգային համալիրի շենքը: Այդ կոնգրեսին Հայաստանը ամենամեծ չափով էր ներկայացված՝ 30-ից ավելի կառույցներով:

Երկրորդն ավելի աբսուրդային էր, երբ իրենք փորձել էին պարզել, թե արդյոք «Զվարթնոց» օդանավակայանի կլոր շենքը իրապես հանդիսանում է սովետական մոդեռնիզմի կառույց: Քաղավիացիայի գլխավոր վարչության պետը բացեիբաց հայտարարեց, որ իր մասնագետների խումբը փորձել էր այդ մասին գտնել տեղեկություններ համացանցում, և ոչինչ չէր կարողացել գտնել:  

-Ի՞նչ է տեղի ունենում:

-Տեղի է ունենում տրիվիալ, սովորական դարձած սպեկուլյատիվ մանիպուլյացիա: Ինչ-որ մեկի կամ շրջանակի մոտ հնարավոր է, որ առաջացել է շենքը քանդելու հետաքրքրություն, որը բացատրվում է տարբեր ձևերով: Իրականում այդ խնդիրը և՛ պարզ է, և՛ բարդ: Պարզ է այն առումով, որ այդ հետաքրքրվող կողմը կարող է ունենալ տրիվիալ շահ, որովհետև 20 տարվա ընթացքում տեսանք, թե ինչպես ողջ տնտեսական կառուցվածքը փոշիացավ: 

Իսկ փոշիանում է ինչպե՞ս. կառույցը կամ գործարանը դիտարկվում է զուտ որպես հումքի աղբյուր: Դա նույնն է, ասենք, ինչպես գնաք շուկա, տեսնեք մսագործի տաղավարում կախված  մի մեծ տավարի մսեղիք, որը մարդը բաժանում է հատվածների, և ամեն ինչ ունի իր գինը: Այդ ձևով գնահատվում են նաև կառույցները, որովհետև վերագործարկելու, ճիգ գործադրելու, ներդրում անելու փոխարեն, որպեսզի այդ կառույցը աշխատի, և դրանից հետո ձևավորելու արտադրանքի  շուկայական պահանջարկը, կարելի է վարվել շատ ավելի հեշտ՝ մաս-մաս վաճառելով այդ կառույցը՝ հաստոցները, դռները, պատուհանները, քարը, ամրանները, և այլն... Եվ դա բացատրում են այն հանգամանքով, որ կառույցը չէր արդարացնում իրեն: 

Հիմա այստեղ նույն իրավիճակն է, բայց, բնականաբար, ամեն անգամ այդ նպատակը քողարկվում է այլ, այսպես կոչված, ռացիոնալ նպատակներով, որոնք հանդես են գալիս այն տեսանկյունից, որ այդ կառույցը տնտեսական առումով արդարացված չէ պահպանել, այն իրենից մշակութային արժեք չի ներկայացնում, խանգարում է ինչ-որ բանի զարգացմանը կամ սեյսմիկ տեսանկյունից այդտեղ կան խնդիրներ: Հետաքրքիր է` Լենինի արձանի պատվանդանի փորձաքննությունը նույնպես հղում էր անում սեյսմիկ խնդիրների վրա: Այսինքն, մեկնաբանել կարելի է տարբեր ձևերով, մինչդեռ իրական նպատակները կարող են լինել շատ տարբեր:

Հիմա, ըստ իս, տեղի է ունենում նմանատիպ մանիպուլյատիվ գործընթաց, և մենք այդ գործընթացի մեջ ենք, շատ մարդիկ կարող է զգում են, թե ինչ է տեղի ունենում, բայց չեն կարող ձևակերպել, հոդավորել դա: Այստեղ աշխատում է ժամանակի գործոնը, այսինքն` այդ հետաքրքրված կողմերն ինչքան ժամանակ կարող են շահել և, ժամանակի ընթացքում կամաց-կամաց բթացնելով հանրային դիմադրությունը, իրենց  գործը տանել առաջ:

Ինձ մոտ լուրջ կասկածներ կան, որ նույն կոնցեսիոներն ընդհանրապես տեղյակ չէ, թե ինչ կառույցի հետ գործ ունի: Գուցե կոնցեսիոների խնդիրը չէ, նա ներդրող է, որը որոշել է վարել իր բիզնեսն այդտեղ: Դա պետության գործառույթն է: Պետությունը պետք է ձևակերպի բոլոր առաջնահերթություններն իր համար, որից հետո պետք է կարողանա դնել հստակ պայմաններ մարդկանց առջև, ովքեր կարող են լինեն Հայաստանի քաղաքացի, Արգենտինայի քաղաքացի: Կարծեմ՝ օրենքի առաջ բոլորը հավասար են:

Ի սկզբանե, երբ օդակայանը տրվել էր Էռնեկյանին, տրված էր վարձակալության հիմունքներով, այսինքն` անհասկանալի է, թե ինչպես եղավ, որ այդ ամբողջ գործընթացը վերից վար շուռ տվեցին: Եթե վարձակալ ես, ի՞նչ իրավունք ունես շենքը քանդելու: Այս դեպքը շատ արտառոց է, քանի որ գործ ունենք վերին աստիճանի կարևոր, նշանային կառույցի հետ ոչ միայն Հայաստանի, այլև ողջ աշխարհի համար, և ադեկվատ զարգացում է լինելու, եթե հանկարծ որոշեն քանդեն: Այսօրվա դրությամբ միջազգային հանրությունն իրազեկված է այն զարգացումների մասին, որոնք տեղի են ունենում «Զվարթնոցի» շուրջ, արդեն պատրաստվում են պետիցիաներ, նամակներ, դիմումներ, որոնք շատ շուտով կհայտնվեն շրջանառության մեջ:

-Հարցը դեռևս  հանրային հնչեղություն չունի, որովհետև պաշտոնական հայտարարություն չկա՞:

-Այո, դա մանիպուլյատիվ գործընթացի մասն է, քանի որ երբ աղմուկ բարձրանա, կարող են ասել` բայց ինչո՞ւ եք աղմուկ բարձրացնում, ոչ մի բան չի եղել: Իրականում ինչ-որ գործընթաց կա:

-Այսինքն` ներքին համաձայնեցումնե՞ր են կատարվում:

-Չգիտեմ, թե ում հետ ինչ համաձայնություն կա, կամ կա, թե ոչ: Գուցե ոչ մի համաձայնեցում էլ չկա, կարող է դա գալիս է ինչ-որ կետից, կամ բխում է որևէ մեկի շահից, առաջ քաշելով թեզ որ գոյություն ունի ներքին համաձայնեցում այս և այն օղակի միջև, իսկ իրականում  կարող է ենթադրյալ օղակներըն ընդհանրապես տեղյակ էլ չլինեն: Այսինքն, տեղի է ունենում ինչ-որ սպեկուլյատիվ մի գործընթաց:

-Ըստ Ձեզ` ե՞րբ կլինի պաշտոնական հայտարարությունը:

-Պաշտոնական հայտարարությունը կարող է լինել մասնագիտական եզրակացությունից  հետո, համենայնդեպս, կառավարության ամփոփիչ նիստին վարչապետի հայտարարությունից հասկացանք, որ պետք է լինի մասնագետների հետ միասնաբար ընդունված որոշում: Այսօրվա դրությամբ նույնիսկ մեկ հանդիպում չի եղել մասնագետների հետ: Կոնցեսիոներին պետք է ներկայացվեն մասնագիտական էքսպերտիզաներ:

«Զվարթնոցը» պատկանում է ոչ միայն Հայաստանին, այլև համամարդկային մշակութային արժեք է

-Ի՞նչ եք պատրաստվում անել` կսպասեք պաշտոնական հայտարարությա՞նը, թե՞ ինչ-որ քայլեր կարվեն նախքան դա:

-Այսօրվա դրությամբ ինտենսիվ իրազեկում ենք մասնագիտական միջազգային շրջանակներին: Անցած տարվա նոյեմբերին Մոսկվայում կազմակերպվել էր խորհրդային մոդեռնիզմին նվիրված մեծ կոնֆերանս: Մոսկվայի մասնագիտական տարբեր ինստիտուտներ, եթե չեմ սխալվում, ճարտարապետների միության մակարդակով պատրաստվում են հանդես գալ պետիցիայով:

Կա մի հետաքրքիր ուրիշ բան. անցած տարի ավստրիացի համադրող  գործընկերոջս հետ, ում հետ արդեն 10 տարի է ուշ մոդեռնիզմի  վերաբերյալ հետազոտությունն ենք իրականացնում, համադրեցինք Վիեննայից հետո խորհրդային մոդեռնիզմին նվիրված երկրորդ ցուցահանդեսը Ստամբուլում: Այդ ցուցահանդեսում «Զվարթնոց» օդակայանի մանրակերտով սկսվում էր չորս հարկով տեղաբաշված ահռելի ցուցադրությունը: Այդ ցուցահանդեսը մեծ ռեզոնանս ունեցավ: Այն այժմ հրավիրված է Սան Պաուլոյի բիենալեին, վերաբացվելու է Վիլնյուսի ճարտարապետության թանգարանում, հիմա Նյու Յորքի «Նյու մյուզիում»-ում որոշակի հատվածով ներկայացված է:

Ստամբուլում ցուցահանդեսից հետո, երբ մանրակերտը հետ ուղարկվեց Երևան, ճանապարհին վնասվեց: Դրա վերականգնման համար կազմվեց հանձնաժողով, ակտավորվեց, այսինքն` բոլոր գործողությունները կանոնավոր կազմակերպվեցին: Թուրքական կողմը շատ արագ կազմակերպեց  ապահովագրական բոլոր գործընթացները՝ մակետի վերանորոգման համար: Փաստորեն, տեսեք` ի՞նչ իրավիճակ է ստացվում. Թուրքիայում «Զվարթնոց» օդանավակայանը` որպես խորհրդային մոդեռնիզմի մաս, մշակութային արժեք ներկայացվել է փայլուն ձևով, որից հետո պատահաբար վնասվել է, և իրենք զբաղվել են գումար տրամադրելով` այն վերականգնելու համար: Այդ նույն ժամանակ Երևանում տեղի է ունենում օրիգինալի ոչնչացման մասին քննարկում: Սա, ինձ թվում է, լավ կարող է ներկայացնել թե´ մշակութային, թե´ քաղաքական հակասական իրավիճակը, որն ապրում ենք այսօր: Դա շատ ռեալ զուգադիպություն է:

-Համառոտ ձևակերպեք, խնդրում եմ` ինչո՞ւ չպետք է քանդվի «Զվարթնոցի» կլոր շենքը:

-Այն կարևորագույն արժեք է և պատկանում է ոչ միայն Հայաստանին, այլև համամարդկային մշակութային արժեք է: Սա ասում եմ կարճ, քանի որ իրականում խնդիրը շատ ավելի խորն է, լայն, բարդ և ենթադրում է երկարատև խոսակցություն, խորը ներթափանցում նյութի մեջ, համատեքստերի և հարացույցերի վերլուծություն: Այս բոլոր լուրջ խոսակցությունները, որոնք կապված են նրբությունների, նրբերանգների հետ, երբ հետո ներկայացնում ես քաղավիացիայի վարչության պետին, ինքը կարող է ասել` բայց «Գուգլ»-ը մեզ ոչինչ ցույց չտվեց: Եվ դրանով տեսնում ես, որ ավարտվում է ողջ խոսակցությունը, որովհետև այս դեպքում գոյություն ունի ոչ թե մշակութային, այլ քաղաքակրթական խզում:  

Լուս.` Ռ. Արևշատյանի ֆեյսբուքյան էջից