Արարատ Սարգսյան

Ի՞նչ է կերպարային (ֆիգուրատիվ) արվեստը: Իմ պատկերացմամբ այն արվեստ է, որն առաջին հերթին ներկայացնում է մարդու մարմինը: Իսկ ի՞նչ է մարմինը: Ըստ հանրագիտարանների` մարմինը մարդու ֆիզիկական կառուցվածքն է: Այդ կառուցվածքի մեջ են մտնում գլուխը, վիզը, իրանը, վերին և ստորին վերջույթները: Մարդու մարմնամասերը տարածականորեն կազմակերպված են` ունեն ընդհանուր պլան, ընդհանուր ծագում և ընդհանուր գործառույթ:

Սա, իհարկե, գիտական մոտեցման օրինակ է, բայց կարծում եմ, որ նկարիչը մարմինը, կերպարանքը այլ կերպ է ընկալում, քան գիտնականը, և նույնիսկ այլ կերպ, քան առօրեական ընկալումն է: Առօրեական ընկալման մեջ մենք զգում ենք եսը. «լավ մարդ է», «վատ մարդ է», «գեր մարդ է», «տգեղ մարդ է» և այլն: Գիտնականը, ընդհակառակը, մարմինը վերլուծում է, մտովի հերձում: Նկարիչը զգում է ուրիշի մարմինը, մտովի մոդելավորում այն, զգում է նրա ծավալը, կազմությունը` ամբողջության մեջ: Նա ուրիշի մարմինը իր մարմնով է զգում: Ըստ Սուրբ գրքի` Աստված մեզ ստեղծել է իր պատկերով և նմանությամբ, այսինքն` մոդելավորել է:

Մարմինը զգալու համար հարկավոր է փորձառություն: Միայն արգելված պտուղը համտեսելուց հետո Ադամն ու Եվան զգացին, որ մարմին ունեն և ամոթը ծածկեցին թզի տերևով: Կարելի է ասել, որ հոգին տեսավ մարմինը, այն ճանաչեց: Այսինքն` հոգին մարմինը տեսնում է ամոթի զգացումի շնորհիվ: Հոգին նայում է մարմնին անմահության տեսանկյունից, իսկ մեղքը այն դարձնում է մահկանացու: Բայց կա մարմինը զգալու և մոդելավորելու ուրիշ եղանակ` հիմնված ցավի/հաճույքի զգացողության վրա: Բոլորս էլ ցավ ենք զգում, երբ մատը փուշ է մտնում, և հաճույք` երբ շոյում են: Սա մեր ընդհանուր մարդկային փորձն է, ավելի ընդհանուր, քան ամոթի զգացումի վրա հիմնված մարմնի ճանաչողությունը: Օրինակ` Հին Հնդկաստանում սեռական ակտի պատկերումը դրական էր դիտվում, այսօր հինդուիզմում այն արգելված է: Ցավի և հաճույքի զգացողությունը մեզ օգնում է հարմարվել արտաքին միջավայրին, իրադրությանը: Ավելի ընդհանուր` այն զգայական աշխարհաճանաչողություն է: Մարդը բնության մեջ մի մարմին է, որ պետք է հարմարվի եղանակի փոփոխություններին, պալատում ուրիշ է, և կարծես մարմինն էլ է ուրիշ: Սրճարանում կամ կաբարեում նստած մարդու մարմինը պատկերելու, մոդելավորելու այլ եղանակ է պահանջվում, քան գյուղացունը` դաշտում աշխատելիս: Այստեղից է գալիս կերպարային արվեստի մեջ եղած զարգացման հիմնական ներուժը: Ընդհակառակը` վերացական նկարչությունը գործ ունի անմահի հետ և այդ պատճառով շարժում, դինամիկա չունի:

Մարդը, ինչպես ուսանում է Գաուտամա-Բուդայի մասին առասպելը, իր վախճանական լինելը, իր մահկանացու լինելը ճանաչում է ցավի և հաճույքի միջոցով: Հենց այդ պատճառով կերպարային արվեստը կապված չէ մարմնի կատարյալ մոդելի հետ: Ֆիգուրատիվ արվեստում մարդկային մարմինը կարելի է անվերջ դեֆորմացնել. միևնույն է` մենք անսխալականորեն, ցավի և հաճույքի ընդհանուր փորձի շնորհիվ, կրկին ճանաչում ենք այն: Այս առումով կերպարային արվեստում մի ամբողջ հեղափոխություն էր Պիկասոյի 1907 թ.-ի «Ավինյոնի աղջիկները» կտավը: Դա գալիս է նրանից, որ առաջին անգամ տեսնելուց հետո, որքան էլ տեսածը անսովոր լինի, հետագայում մենք ճանաչում ենք այն. տեսածը տեսած է, անշրջելի է: Այսինքն` ֆիգուրը տեսնելը, ճանաչելը կապված է մեր տեսողական փորձի հետ, որը այլ է, քան երեկ: Եվ ամեն պահի մեր տեսողական փորձը այլ է: Այդ պատճառով միակ ժամանակակից արվեստ կարող է լինել կերպարային արվեստը. այն է արտահայտում արդիականության ոգին: Նայելով անցյալի կերպարային արվեստին` մենք հասկանում ենք այդ դարաշրջանի մարդու փորձառությունը, դարաշրջանի ոգին: Ժամանակակից մարդն այլ կերպ է զգում մարմինը, և հետևաբար ժամանակակից կերպարային արվեստը պետք է տարբեր լինի անցյալի կերպարային արվեստից: Ժամանակակից մարդը կարծես բազմաթիվ մարմիններ ունի` նույնիսկ վիրտուալ, և ժամանակակից կերպարային արվեստն էլ կարիք ունի նրա ներկայացման բազմաթիվ ձևերի: Վերածննդի և Բարոկոյի դարաշրջանի բազմաթիվ նկարներում տեսնում ենք հայելիներ: Այդ առարկան մեծ նշանակություն ունեցավ մարդու կողմից իր մարմինը ճանաչելու գործընթացում: Ժամանակակից մարդու համար ավելի կարևոր նշանակություն ունի լուսանկարվող կամ նկարահանվող մարդը, էկրանին երևացող մարմինը: Կարծում եմ` այդ է պատճառը, որ ժամանակակից արվեստում վիդեոարտը այդքան կարևոր դիրք ունի:

Ֆիգուրատիվ արվեստը ոչ միայն ժամանակակից է, այլև կապված է տեղի հետ: Հայաստանյան կերպարային արվեստը չի կարող նման լինել այլ երկրների կերպարային արվեստին, որովհետև արտահայտում է միայն մեզ հատուկ մարմնի փորձը, իրականությունը զգալու մեր եղանակը: Այս մեր Ցուցադրության մեջ ներկայացված են մարդկային կերպարանքի պատկերացումները` առավելագույն հնարավոր ընդգրկումներով` դասականից մինչև ավանգարդ հայ կերպարվեստ:

Տեքստում զետեղված պատկերները` 1. Ալեքսանդր Գրիգորյան 2. Հակոբ Հակոբյան 3. Սարգիս Համալբաշյան 4. Արշակ Սարգսյան