Արմեն Քեշիշյան

Նախադամբանական

Пока от вранья не отвыкнем традиции древней назло,
покуда не всхлипнем, не вскрикнем: куда это нас занесло?! –
пока покаянного слова не выдохнет впалая грудь,
придется нам снова и снова холопскую лямку тянуть. (Б. Окуджава)

Այս տարվա նոյեմբերի քսաներկուսը արդեն 49-րդը կլինի, որ Լեռ Կամսարի շիրիմի մոտ չի հավաքվի այն մարդկանց բազմությունը, որոնց համար նա ապրել է իր կյանքը, գրել է իր հանճարեղ գործերը, չեն այցելի այն գրողները, որոնց նա անսպառ թեմաներով է ապահովել: Ահա այսպիսին է նրա շիրիմը՝ այստեղ է իր սիրած թեյի վարդը, որ մասուր է հիմա, բայց հավատարիմ ծաղկում է ամեն մայիսին: Փոփոխական է միայն տարեդարձի հերթական համա­րը, որ կաթ-կաթ, մեկ-մեկ ավելանում է տարեց տարի:

Ի՞նչ էր արել նա, որ դարձավ իր ժամանակի իշխանավորի աչքի փուշը: Փորձել էր հաս­կանալ իր դրությունը` իր նմանների, համաքաղացիների և իր Աստծու հանդեպ: Եվ հասկացել էր, որովհետև հանճարեղ էր. տեսնում էր անցքերը մի քանի տարի, ամիս, օր, րոպե, վայրկյան ավելի վաղ ու ստույգ, քան դա տեսնում էին այլոք, այդ թվում` այդ անցքերը պարտադրողները: Որովհետև տեսնում էր անցքերը, մարդկանց, Աստծուն ու ինքն իրեն առանց սուտ կամ կեղծ խղճալու սրանցից որևէ մեկին, և այդպես` տեսնում էր ապագան...

Ինքն իրեն էր քննում, ի դեպ` ավելի հաջող, քան Աստված սա 4000 հազար տարի քննում է մարդկանց սրտերը, իսկ դատապարտվում էր ուրիշներից` ինչպես միշտ վայրենու բնազդով ամեն ինչից վախեցող իշխանավորից, և նախանձ, կենդանի արժեք գնահատել չիմացող հայրե­նակցից: Այն հայրենակցից, որը բռնի, օտարոտի բիրտ ուժով ներխուժեց իր նորընծա հայրենիք` փոխարինելու այն հայերին, որ պատրաստ էին հայրենիք ունենալու սեփական կյանքի գնով: Փոխարինվածները այն հայերն էին, որ հանդուրժում էին իրենց հասցեին հնչած հեգնանքը, քննադատությունը, կարող էին ընդունել այն իբրև իրավիճակը շտկելու համար բավարար սեր ու գիտելիք ունեցող մարդու տեսակետ, այլ ոչ թե թշնամի, ինչպես որ փոխարինածներն էին անում:

Թվում է և վստահաբար ճիշտ է թվում, որ Կամսարի գրքերը կարդալը և նրա շիրիմին այցե­լելը շնորհակալու­թյուն հայտնելու համար ազատարար ինքնաքննություն է: Նրա շիրիմին այցելելը նշանակում է հոգում վառ պահել մաքուր ձեռքերի ու անբիծ սրտի իդեալը, սրբագրվել է նշանակում ու ուժ ստանալ հեռու մնալու հանցավոր ունայ­նությունից, մոտենալ ազնիվին, և տեսնել իմաստությունը, որ միշտ ուղիղ մեր ոտքի տակ է, շատ մոտ: Նշանակում է չհեռանալ հասարակության մեջ առաքինի դիրքից, որ միշտ պատվաբեր է, խղճի հանգստություն և արդար քնանալու անվիճելի իրավունք:

Կարելի է մտածել, որ յուրաքանչյուր ծաղիկ, որ կբերվի նրա շիրիմին, հատուցում է մի դառը արցունքի, որ ամեն վայրկյան կուլ տվեց Կամսարը իր կյանքի ամբողջ ընթացքում, և ոչ մեկին ցույց չտվեց: Հիմա, աշխարհին Լեռ Կամսար տված նույն ժողովուրդը իր իսկ Կամսարի ու մյուս Մեծերի առջև մեղա գալու կարիք ունի: 48 և կես տարի ուշացել է, և այս կես տարվա լրու­մից հետո պետք է սկսի հատուցել իր պարտքը` այցելել, մի րոպե լռել, ծաղիկ դնել ու խնկել: Սա ոչ թե նրան է պետք, այլ մեզ` մեր ներկայում և ապագայում, մեզ ու մեր երեխաներին է պետք: Թե չէ նա ինչպես մենակ ապրեց, այնպես էլ մենակ ննջում է, խիղճը հանգիստ` մեր խղճի արթնա­նալուն ուրախ իբրև իր անցած տառապանքի ճամփի միակ արժեքավոր հատուցում:

Կամսարը չէր կարող բերանը փակ սիրել հայրենիքը, այս իրավունքը տրված է մեծերին ի վերուստ, որքան էլ որ այդ իրավունքը խեղեն իշխանությունները: Մեծերի այս իրավունքը տրված է այն պարզ պատճառով, որ նրանք ապրել են այնպես, որ բաց աչքերով, մաքուր ձեռքերով ու անբիծ սրտով վաստակել են նույնիսկ Աստծո դեմ ապստամբելու իրավունքը: Ո´չ, իրենց համար չէ, այլ մեր: Այսպես էր Ցիցերոնի ժամանակ, այսպես էր Դանտեի ժամանակ, այպես էր Քոլրիջի ժամանակ, այսպես էլ Շալամովի ժամանակ, այսպես էր նաև Կամսարի ժամանակ: Բայց Ցիցերոնը, Դանտեն, Քոլրիջը, Շալամովը և Կամսարը, նրանց խոսքերն ու գործերը հարատևեցին, հայրենիքը սիրելու իրենց իրավունքը ոտնահարողները արժանացան անեծքի:

Не верю в бога и судьбу. Молюсь прекрасному и высшему
Предназначенью своему, на белый свет меня явившему...
Чванливы черти, дьявол зол, бездарен бог - ему неможется.
О, были б помыслы чисты! А остальное все приложится.

Верчусь, как белка в колесе, с надеждою своей за пазухою,
Ругаюсь, как мастеровой, то тороплюсь, а то запаздываю.
Покуда дремлет бог войны - печет пирожное пирожница...
О, были б небеса чисты! А остальное все приложится.

Молюсь, чтоб не было беды, и мельнице молюсь, и мыльнице,
Воде простой, когда она из золотого крана вырвется.
Молюсь, чтоб не было разлук, разрух, чтоб больше не тревожиться.
О, руки были бы чисты! А остальное все приложится. (Б. Окуджава)

Հայրենիքի հանդեպ սերը հերոսներ է ծնում, իսկ սերը ճշմարտության հանդեպ` իմաս­տնուններ: Հայրենիքը կուրորեն սիրելը, այսինքն` պալարներն ու ստորությունները չնկատելը, հանգեցնում են աշխարհը, հետևապես նաև հայրենիքը սև հագցնելուն: Ինքը ոչ միայն նկատեց, ոչ միայն մերժեց կուրությունը, այս նաև բարձրաձայնեց, այն էլ ինչպե՜ս բարձրաձայ­նեց` ճշմարիտ, հաճարեղ, ցավով ու սիրով լի: Նա գիտեր, որ միայն ճշմարտության վրա հիմնված կարելի է հայրենիք ունենալ, այլապես` ոչ հայրենիքը կների, ոչ էլ կլինի այն, ինչ կարե­լի է հայրենիք անվանել: Նա գիտեր, որ հայրենիք ունենալու համար հայրենակցին է պետք սիրել` նրան ուրախություն պարգևելով, հայրենիքի մի մաս դառնալը խրախուսել: Միայն անհատը, որ ազատորեն պատրաստ է հայրենիքի մի մաս դառնալ, կարող է հավակնել հայրենիք ունենալ:

Կամսարի բոլոր գործերում ցայտուն նկատելի է մի հատ­կո­րոշ էություն, որը չի ներվել ո´չ իր կյանքի ընթացքում, ո´չ իրե­նից առաջ, և ո´չ էլ հետո է ներվելու, ո՜ւր մնաց գնա­հատ­վե­լու. դա անհատականությունն է: Չի ներվում ոչ մի­այն նրա համար, որ «ինչ-որ» մի գրող հանդգնել է ինքնու­րույն, անհատական, այն էլ համակարգաստեղծ կարծիք ունենալ, այլ ավելին` կարծիքն այս այլևս վարդապետու­թյուն է, որի անհրաժեշտությունը հաստատ կարող է զգալ հին պատմություն ունեցող, իր իսկ ջանքերի բերումով չգնա­հատված համաշխարհային  արժեքներ ստեղծած, մեծ տառապանք, կյանքը սիրելու և կյանքից կառչելու ունակու­թյամբ օժտված իր ժողովուրդը, և, Աստված միարասցե, հետևել դրան:

Այսպիսին է Կամսարի հայրենասիրությունը` իսկական, տաղանդի վրա շաղախված, ցավի իմաստն ու ներգործությանը սեփական անձով ճանաչած և դեպի ուրախություն, լույս ու արև ձգտող:

Մի՞թե մենք այնքան ժամանակ չունենք, որ տարին մի քանի անգամ գնանք Մեծի հետ հանդիպման. չէ՞ որ գործերով վազելիս տարին մի քանի անգամ անցնում ենք Թոխմախի մոտով. մի՞թե մենք այնքան ժամանակ ունենք, որ հետաձգենք նրա հետ հաղորդակցվելու պահը: Պետք է մի անգամ փորձել, և գուցե սա սովորություն դառնա, որ ետ կպահի մեզ մի անտեղի խոսք ասելուց, մեծամտանալուց, մի հիմար բան անելուց: Կամսարը նույնիսկ իր այս հանգրվանում մի ամբողջ աշխարհ է բացում դեպի մյուս իսկական Մեծեր, այդ թվում` Կոստան Զարեան և մյուս­ներ: Այսպես` անպաշտպան, մեծ քարով կաշկանդված, Աշոտ Լեռը մարդու ու հայի ազատու­թյան, անսակարկ հայրենասիրության իսկական աշխարհն է պաշտպանում: Գնացե´ք և տեսե´ք:

Ասում էր, որ կենդանության օրոք երկու անգամ է մահացել. առաջին անգամ, երբ կտրվեց հայրենի Վանից, երկրորդ` երբ զրկվեց ազատությունից խաբվելով, թե հայրենիք է ձեռք բերել: Այս երկու անգամն էլ` թշնամիներից: Եվ հավանաբար ճշմարտասիրությունն էր, ստի, կեղծի բացարձակ ժխտումը, որ թշնամականից է´լ ավելի անողորմ վերաբերմունքի է արժանանում հայրենակիցների կողմից արդեն ութսուն տարի:

Օտարածին հավատքի նկատմամբ անողորմ` ապրեց ու մահացավ իբրև դրա դեռևս չգերազանցված տառապյալը: Այստեղ էլ ճշմարիտ եղավ ինչպես իր սեփական անձի, այն­պես էլ «հոտի» նկատմամբ` առանց հերոսանալու մա­սին երազի (այլապես` այսօր հիմա նույնքան սի­րելի ու փնտրվող չէր լինի), իր կյանքի օրինակով ցույց տվեց պատ­մության կրկնվողությունը, ամ­բոխի` ստահակ լինե­լու անփոփոխությունը, որը ինչպես 2000 տարի առաջ էր լուռ` երբ խա­չում էին անմեղին, այնպես էլ իր խաչվելու ժամանան էր լուռ:

Մինչդեռ Լեռ Կամսարը խաչվում էր ամեն օր… Ինչո՞ւ չմտածել, որ Կամսարը ավելի մեծ գնահատանքի արժանացավ, քան կրոնա­ստեղծ մարտիրոսը` նրա վարդապետությունը բյուջե, ինստիտուտ ու կերակրատաշտ դարձրին նրա «հետևորդները», իսկ Կամսարը և´ մերժեց սրանց (ոչ թե կրոնը), և´ մնաց անեղծ ու անսա­կարկ իր գործերում և պաշտամունքում, չունեցավ այն հետևորդները, որոնք կայլասերեին ինչպես նրա վարդապետությունը, այնպես էլ սեփական խաչից արձակած նրա վերջին աղաղակը:

Ամեն օր խաչվելով են վաստակում որևէ վարդապետությանը այլընտրանք առաջարկելու իրավունքը: Կամսարի մտքով անգամ չանցավ «փղոսկրեա աշտարակում» պատսպարվելու հնարավորությունը, որը եվրոպական կարգավորվածության ու ի սկզբանե հաստատված դրության արգասիք ու պաշտպանվածություն է, հարիր կրոնական ստոիցիզմի վրա շաղախված ռոմանտիզմին` ի դեմս Ալֆրեդ դը Վինիի: Նրա մտքով անգամ չանցավ հեռահար դիրքերից գործող համակարգը քարկոծելու ռուսական ավանդույթին հետևելը` ի դեմս իր ժամանակի «բոլշևիկների» կողմից հալածյալ Չաադաևի:

Կամսարը իր հայրենի շիկացած հողից սնվելով, տեսավ դրա անջրդի տեղանքը, առա­ջարկեց այն զովացնելու ու բերրիացնելու ուղիները: Սա արեց` տարբերություն չդնելով զենքի ու գրչի միջև, երկուսի առավելագույն ուժը տեսնելով մեկը կամ մյուսը կրողի պողպատե կամքի, խելքի, դեպի ուրախություն, սեր ու ստեղծագործություն ձգտելու անկոտրում նպատակասլացու­թյան մեջ:

Մեծ ու փոքր ոչնչությունն էր հավասարապես ատում, ըստ էության ոչնչություն համարե­լով ամեն բան, բացի ազատությունից. անհատի ուրեմն նաև հասարակության ազատությունից: Ահա թե ինչպես է Կամսարն իր օրինակով բաց անում մեր աչքերը ազատության վրա. «Օ՜հ, մեռ­նել գեթ մի օր ազատություն չտեսած, ահա սարսափելին…»: «Նրանք ովքեր ինձ նման ապրում են մեռած, նրանց համար չկան կաշկանդիչ սովորություններ, ծեսեր, նախապաշարմունք, բարոյականություն, ամոթ, պատկառանք և նման բաներ։ Որովհետև այդ բոլորը մահվան հետ համեմատած այնքան աննշան չարիքներ են, որոնց լինելուն էլ չլինելուն էլ պետք է նայել անտարբեր։ Դրանք փոքրիկ ոչնչություններ են, որոնք իրենց ճանապարհին միանում են իրար հետ ու գնում թափվում մեծ ոչնչության մեջ:»

Թվացյալ կենդանության օրոք չէին հրատարակում, հիմա չեն ներառում դպրոցական դասագրքերում, թվացյալ կենդանության օրոք թույլ չէին տալիս խոսել, հիմա չեն մոտենում գերեզմանին` վախենալով լսել ճշմարտությունն իրենց իսկ մասին, թվացյալ կենդանության օրոք ոչ մի պետական ճանաչման չէին արժանացնում, թվացյալ կենդանության օրոք չէին հրատարա­կում, հիմա ոչ մի կերպ չեն աջակցում անտիպները ժողովրդին հասանելի դարձնելուն` մինչև հիմա չգիտակցելով իրենց խավարում խեղդված լինելը. չէ՞ որ ուրիշին գնահատելով միայն կարելի է մեծ երևալ, իսկ հանճարին գնահատելը նրանց բաժնեկից լինելու միակ հնարավորու­թյունն է: Գոնե իրենց իսկ շահի համար գնահատեին… Հիմա ո՞վ է տուժողը: Արդյո՞ք Կյուլոյին հյուրանոցում, իսկ ձեռագրերը Գետառի ջրերում խեղդելը խեղդողների խռխռոցի ձայները չէ, որ լսվում են կիրթ մարդկանց հառաչանքի մեջ առ այն, որ մեր ժողովրդի զավակի ստեղծագործու­թյունները չքվեցին: Դահիճներով, թե` կիրթ մարդկանցով աշխարհին ներկայանալը յուրաքան­չյուր ազգի ընտրությունն է. և դարձյալ` ո՞վ տուժեց:

Բայց անխուսափելի է նաև մեկ այլ հարց, որ ամենևին ոչ միայն Կամսարին է վերաբե­րում: Բա երբևէ դահճի սերունդը կհանդուրժի՞, որ լայն հասարակությանը հայտնի դառնան դահիճների անունները և դրանք կրողների գործերը: Դարձյալ մի քանիսը հայտնի են, քանի որ այս աշխարհում «ծածուկ բան չկա, որ չհայտնվի և գաղտնի բան չի եղել, որ ի հայտ չգա»: Այս ճշմարտությունը չիմանալով, կամ դրան չհավատալով` դահիճների սերունդները նախընտրում են ընդունվել իրենց հայրերի «պատժիչ օրգաններ», երբեք սակայն` գնալ իրենց զոհերի շիրիմնե­րին, մեծի մասամբ` անհայտ, ապաշխարելու: Մի՞թե այդքան նվաստացուցիչ է ներողություն խնդրե­լը, մի՞թե այդքան դժվար ու անհեռանկար է նրանց կողմից ընկալվում ինքնամաքրվելու ուղին բռնելը: Ինչ խոսք, մեր մեջ շատ ընդունված է «շնորհակալություն» ասելու փոխարեն` «ապրես» արտասանելը, կարծես, շնորհակալությունը նվաստացնում, նսեմացնում է այս բառն արտասա­նողի ինքնասիրությունը: Ուրեմն ի՜նչ ասել «ներողություն» խնդրելու մասին:

Ամեն օր մեռնելով` նա լիարժեք կյանքով այնուամե­նայ­նիվ ապրեց, այնքան լիարժեք, որ մինչև հիմա իրական տպավորություն կա, որ նրան չեն ուզում լսել ու գնահատել ինչպես կենդանի մարդուն չեն լսում ու չեն գնահատում: Մեկ Մա­րիամից ու մի քանի հովսեփարիմաթեցինե­րից բա­ցի` բո­լո­րից լքված գերեզման, և երբեք` ուսուցչուհու ղե­կա­վա­­րու­թյամբ դպրոցականների այցելություններ, երբեք` իրենց գրչի վարպետ համարողների նախաձեռնությամբ մեծա­րում, երբեք` միտք անգամ, որ կարելի է թարգմանել տար­բեր լեզուներով ու ներկայանալ աշխարհին:

Այս առումով էլ Կամսարը միացավ բազմաթիվ այն մեր մեծերին, որ ճգնավորի կյանքով ապրե­լով, մահանալով ու հանդերձյալ կյանքում շարունակելով ճգնավոր մնալ, մատնված են լռու­թյան: Բերանն ու լեզուն ըստ պատկանելիության օգտագործած մարդկանց բանակը համա­լրեց Կամսարը, որոնց շուրթերին դուռ ու նիգ դրեցին մի խումբ հանցավոր խավարամիտներ` կենդանության օրոք, իսկ հիմա էլ` նրանց անմահ գործն են շարունակում նրանց սերունդները, որոնք վախենում են հայրերի գործերից ամաչելուց, իրենց էությունը սրբագրելու հնարավորու­թյու­նից, խոստովանությունը դիտում իբրև «խայտառակ լինելու» ամենաուղիղ ճամփա: Չէ որ Կամսարի կենդանության օրոք նրան տպագրելը կնշանակեր ընդունել իրենց տկարամտությու­նը, անտառաճանաչությունը, ստորությունը, նույն չափով ու կերպով, որքան նրան այսօր տպագրելը, իրականությունը բացահայտելը կնշանակեր Կամսարի և հարյուր հազարավոր անմեղ զոհերի արյան ու կործանված կյանքի մեղքը ստանձնելը: Այստեղ են բյուրեղացած մակերես ելնում այս կամ դահճի արձանը տնկելու կողմնակիցների իսկական դրդապատճառնե­րը: Նրանք ունակ չեն հասկանալ, որ եթե սրբազան խաչքարը, գիրքը ու վանքը չփրկեցին միլիոնավոր անմեղներին, ապա անեծքով դրված արձանը կդիմանա այնքան միայն, որքան անհրաժեշտ կլինի այն տապալելու և ճշմարտությունը ի հայտ բերելու համար: Կա´, հաստա´տ կա չարի ու բարու հավասարակշռություն և իրավահավասարություն, և կա մարդուն և նրա նկրտումներից շա՜տ հզոր ժամանակ, որ ստիպում է վերականգնել այդ հավասարակշռությունը:

Совесть, благородство и достоинство –
Вот оно, святое наше воинство.
Протяни ему свою ладонь,
За него не страшно и в огонь.
Лик его высок и удивителен.
Посвяти ему свой краткий век.
Может, и не станешь победителем,
Но зато умрешь как человек. (Б. Окуджава)

Կամսարը թողել է հսկայական ժառանգություն: Ապշել կարելի է. ինքը բանտարկվեց ու աքսորվեց, տասնութ տարի նրա մահը սպասեցին դահճապետության սպասավոր հայրենակից­ները, գրչեղբայրները խաղաղվեցին նրա անվերադարձ գնալու մտքից, նրա վերադարձից սար­սափած հրատարակիչները մերժեցին տող անգամ հրատարակել, իրենց ճիշտ անունը իրենց վրա դրած` գրողների միություն կոչվածների պատասխանատուները մերժեցին թոշակ տրամա­դրել: Դե ինչպե՞ս կարելի էր հանդուրժել, որ հասարակության մեջ մի կործանարար մտայնու­թյուն ստեղծվեր, որ կարելի է առանց ծախվելու, առանց ծախելու, առանց քծնելու, սեփական տաղանդով ու քրտինքով, սիրով, ճշմարտությամբ ու ազատ մնալով սեփական վաստակը ու կենցաղը ապահովել: Կարո՞ղ է կաս­կած լինել, որ եթե հրատարակեին Կամսարին, ապա ձեր «գրքերը» մնալու էին ստիպողա­կան, պարտադրական բաժանման անպետք ապրանք, որովհետև մարդիկ միշտ կարիք ունեն լույսի, ճշմարտության, ազնվության, հոգևոր ուժի աղբյուրի, և պատրաստ են վճարել դրա համար, բայց երբեք` ստի, կեղծիքի, պատվերով սիրո և փղոսկրեա գահավորակների վրա նիր­հող «մարգարե­նե­րի»: Իսկ սա արդեն վարդապետության հատկանիշ է:

Ե՞րբ նա այսքան գրեց, որ նրա թոռը` Վանուհին, անպատմելի դժվարու­թյուններ հաղթա­հարելով` տպագրեց մի շարք գոհարներ, բայց դեռ նույնիսկ ավելին կա անելու: Մեծն Հայի արժանի զավակ, հայ գրականության, հոգևոր կրթության ու մշակույթի Մեծն նվիրյալ Վանուհի. Աստված քեզ ուժ ու զորություն տա այս մեծ գործը քո ուզած հանգրվանին հասցնելու համար: Ինչպես պապդ էր անաղմուկ գլուխգործոցներ ստեղծում, ինչպես հայ կանայք էին Ավետարանը մարմնի վրա թաքցրած ու զարդեղենը մոռացած, բերում հասցնում Մատենադարան, այնպես էլ Դու ես հիմա Լեռ Կամսարի գործերը երկար ճանապարհով հասցնում հայրենակիցնե­րիդ հոգադարան ու խղճադարան: Հովտ անգամ պակաս չէ քո արածը քո Մեծն պապու արածից, քանզի դու ես, որ մարդկանց ես հասցնում այդ հարստությունը: Շնորհակալություն քեզ, չարչարանքիդ ապաշխա­րանք և անսայթաք ճանապարհ քեզ:

Այն ճամպրուկը, որ ընկերակցեց Կամսարին` իրեն մերժած, աքսորած ու մահվան դատապարտած հայրենիքի փոսա­շատ ճամփեքին, այժմ անգին գանձերով ու հարստու­թյամբ է հղի: Սրա մեջ նրանք ննջում էին այնքան, մինչև եկավ երկունքը` հա­սու­նացավ սիրող, երախտապարտ, գիտելիքն ու խիղճը շռայլ­որեն բաշխել պատրաստ հայուհու վճռականությունը: Եվ հիմա, Աստված առաջ, այս բանտից էլ ազատ է արձակվելու և իր ժողովրդի սրտերում ու մտքերում տեղ է գտնելու նրա մեջ պարփակված իմաստությունը:

Մկների կրծած ձեռագրեր, բայց պահ­պանված, որ հանձնվեն սիրող, գնահատող, Բասարի սահ­մռկեցուցիչ ցրտից ջերմացնող ձեռքերին: Սի­րող սրտից ղեկավարվող այս ձեռքերն են, հայ կնոջ ձեռքե­րը, որ պիտի կյանք տան հան­ճարեղ հայ տղամարդու խել­քով ու ձեռքերով ստեղծա­ծին: Դեռ քանի անգամ պետք է այսպիսի զգույշ, երկյուղած շարժումներով մաքրվեն թե´ ճամպրուկը, և թե´ ձեռագրե­րը:

Առաջին մղմամբ մտաբերում ես աստվածաշնչյան «եր­կիր ապականող մուկ» արտահայտությունը և դրա ետևում պատս­պար­ված հասկացությունները: Սակայն մեկ այլ ենթա­դրություն նույն­պես գոյության իրավունք ունի. մի՞թե մարդիկ մկան չափ էլ խելք չեն ունեցել, որ գոնե կարդալուց հետո որոշեն կարդացածի ճակա­տա­գիրը` մկներին հանձնելը: Ամեն ինչ ասում է այն մա­սին, որ վախվորած, ազատազրկ­ված, կեղ­ծա­վո­րությունը առա­քի­նու­թյուն հա­մա­րողները պատ­­րաստ են փնովել ու կրծողին հանձնել որևէ բան, որից գլուխ հանելու ունակություն չունեն:

Այսպես է լինում, երբ «շունը` գավազան առած հովիվ է դառձած, հովիվը գավազանը ձգած` շուն է դարձաց»:

Մեկ ուրիշ Մեծ` Գուրգեն Մահարին այսպես է գրել Շ. Շահնուրին 1965 թվականին. «Մա­հացաւ երգիծաբան Լեռ Կամսարը, իմ մեծ հայրենակիցը եւ ուսուցիչը` դեռ Վանում: Մեծ ցաւ եղաւ ինձ համար իր մահը»[1]: Նույն օրերին նա գրել է նաև Ա. Հայկազին. «Հողին յանձնեցինք մեծն Լեռն Կամսարին, ամենախոնարհ մեծութիւնը մեր գրական աշխարհի: Չի կարելի ասել, թէ մահն «անժամանակ» էր, «վաղաժամ». մարդը 77 տարի ապրեց, բայց... նորէն չես կարող չընդվզել բնութեան օրէնքներու դէմ... ինչո՞ւ պիտի մեռներ այս պատմական ու պատուական երիտասարդ ծերունին, գուցէ իր մահով զգացնել տալու համար իր կորստի մեծութի՞ւնը...»[2]: Սա այն Մահա­րին էր, որի երազանքը` Կամսարի հետ համահեղինակությամբ «կոմեդիա մը գրել», այդ­պես էլ ան­կա­տար մնաց: Շահրիկեանի հետ խոսելով` Մահարին շարունակում է. «Եթէ յաջողուի, ատի­կա ինծի համար մեծ պատիւ է, որովհետեւ Լեռ Կամսարը շատ մեծ գրիչ է եւ մէկն է մեր երգիծաբանութեան եռեակէն` Պարոնեան-Օտեան-Լեռ Կամսար... Երեքն էլ դժբախտ եւ մեծա­քան­քա՜ր: Մնացեալը մանրուք են...»[3]:

Ավելի մեծ հարգանքով ու նույնիսկ փաղաքշան­քով են վերաբերում Կամսարից մնացած միակ հիշա­տա­կին, ըստ որում` նրա ձեռքով տնկած թթենին պահ­պան­վում է տեսախցիկով, որը տեղադրվել է բա­ցառապես անձեռնմխելի պահելու համար այս ծառը: Իսկ երբ մեկը փորձում է նկարահանել, կարծես գետնի տակից, հայտնվում են համատիրու­թյան ներկայացու­ցիչ­ներ և հոգատար հարցնում, թե ինչն ենք նկարում, արդյոք ավտոտնակ­նե­րը, որ փո­խա­րինել են Կամսարի տունը, թե թթենին: Ու հան­գստա­նում են, երբ հայտնի է դառնում, որ թթենուն վտանգ չի սպառնում: Ինչպես Վանում էին ասում. «խոտը իր բերանն է, զիս էշ կը համարի»:

Այնպես որ, կարելի է հանգիստ լինել, որ ի լրումն մի նեղլիկ ոլորապտույտ փողոցի, որ կրում է Կամսարի անունը, Երևանում կա ևս մի հուշարձան` թթենու կեսը: Հարկավ թե միակն է, որ կենդանի է, շնչում է, հով է անում ու պտուղ է տալիս: Ավելին, միակն է, որը կանգնեցնելու նեղությունը նույնիսկ Մեծը չպատճառեց մեր իշխանություններին, այլ ինչպես որ ինքը միայնակ պահեց իրեն` ոչ մի բան չստանալով ու չընդունելով իշխանություններից, այնպես էլ մահվանից հետո մնում է ժողովրդի մեջ` իր գրքերով ու իր տնկած ծառով, որը խորհրդանշում է իր կյանքից ու արարչությունից զեփյուռող ազատության, անկախության, անհատականության հովը, կյանքը և պտուղը, որ սփռվում է նրա գործերը գնահատող, նրանցից սնվող, նրանից ազատ լինել սովո­րող հայորդիների սրտերում: