Վիկտոր Մարտիրոսյան

«Հետք» էլեկտրոնային թերթում դեկտեմբերի 23-ին տպագրվել է «Հայաստանի Օրհուս կենտրոնների արձագանքը» անստորագիր նյութը: Հավանաբար հոդվածի տակ ստորագրության փոխարեն  դրված  «Հայաստանի Օրհուս կենտրոնների ցանց»  անվանումը ինչ որ մեկի կամ կազմակերպչի  ծածկանունն է, քանզի նման անվանումով գրանցված կազմակերպություն, միավորում չկա: Այդ իսկ պատճառով նյութը վերնագրում եմ ոչ թե որպես պատասխան, այլ հասցեագրում եմ խմբագրությանը: 

Նկատի ունենալով, որ արդեն բավականին ժամանակ է, ինչ քննարկվում է Օրհուս կենտրոնների հետագա կարգավիճակի հետ կապված հարցը, թերևս այս խոսակցությունը արդյունավետ կարող է լինել, եթե փոխադարձ հարգանքի ու հավուր պատշաճության շրջանակներում բարձրացված հարցերի վերաբերյալ հնչեն կարծիքներ, շարադրվեն նոր  տեսակետեր:

Գուցե արդյունքում ի հայտ գան գաղափարներ, որոնք երբևէ չեն քննարկվել, և որոնց քննարկումը  օգտակար կլինի  հետագա զարգացումներին: Կարծում եմ` բոլորի շահագրգռվածությունը նույնը պետք է լինի` բոլոր հնարավորություններն   օգտագործել  ի շահ երկրի:

Ես ևս մեկ անգամ վերընթերցեցի իմ նախորդ գրածը, որի արձագանքն է վկայակոչված նյութը:  Չգտա վիրավորական որևէ ձևակերպում, որ կարող էր կտրուկ պատասխան ենթադրել, ընդ որում`  խոսքը միայն օրհուս կենտրոնները բյուջեից ֆինանսավորելու պարագային էր վերաբերում, դեռևս ոչ գնահատական է տրվել, ոչ պիտակավորում, այսինքն`  որևէ մեկի «հավին քըշշա՛ չի ասվել»:  

Բայց, պարզվում է, ես ոչ միայն «քըշշա» եմ ասել, այլ նաև  քարեր եմ նետել, ու իմ նետած քարերից  մեկն  ընկել է ոչ այլ ուր, այլ հենց   Լարիսա Փարեմուզյանի   բոստանը: Թե ինչու է այս տիկինը այդքան կտրուկ արձագանքում, կարող եմ թերևս ենթադրել, որովհետև նաև կոնկրետ անձի, կազմակերպության  անուն է տալիս:  Հավանաբար տիկինը չգիտի կամ իմացել, բայց  մոռացել է, որ իր վկայակոչաց մկնդեղի գերեզմանոցի ծրագրին հավանություն տվողներից  մեկն էլ ես եմ եղել, որպես բնապահպանության նախարարության ներկայացուցիչ:

Տեղեկացնեմ նաև,  որ ես  ոչ միայն այդ պրոբլեմի մասին գիտեմ, այլ,  որպես ԳԷՀ-ի հետ աշխատանքները համակարգող անձ, նաև իմ ակտիվ նախաձեռնությամբ  ՄԱԿ-ի Զարգացման Ծրագրի միջոցով պատրաստվել և ԳԷՀ է ներկայացվել «ԿՕԱ-ների վնասազերծում և հեռացում» դրամաշնորհային ծրագիրը, որը իր մեջ ներառում է հանրապետությունում  առկա ԿՕԱ-ների ողջ ծավալները:

Տեղեկացնեմ տիկնոջը նաև, որ իր վկայակոչած  ծրագիրը, մինչև ֆինանսավորման ներկայացվելը, պետք է երաշխավորվեր  առնվազն երկու անձի`  արտաքին գործերի նախարարության և բնապահպանության նախարարության ներկայացուցիչների կողմից, որոնցից մեկը, ինչպես արդեն ասացի, ես եմ:

Հակառակ  դեպքում, համաձայն գործող ընթացակարգի, որևէ ծրագիր չէր կարող հաստատվել, առավել ևս ֆինանսավորվել: Ոմանցով հիանալը  տիկնոջ  խնդիրն է, բայց լավ չէ,  որ ստիպեց ինձ  ինչ որ բաներ  հիշեցնել: Անհամեստ է, բայց թող անտեղյակի տեղ չդնի մարդկանց, ովքեր ոչ միայն գիտեն դա, այլև ուղիղ  կապ ունեն  այդ ամենի հետ:  Տիրուհի, ընկերուհի խաղացնելու տեղն ու ժամը չէ:

Մի դիտարկում ևս. հիշեք` բոլոր այն գումարները, որ Ձեր կարծիքով այս կամ այն կազմակերպության փողերն են, կամ որոնց գլխին կանգնած են այդ օֆիսների հատկապես տեղացի  պաշտոնյաներ և ցույց են տալիս, թե իրենց զոհողությունների, իմաստության, նվիրվածության, ինչպես նաև   իրենց կողմից  ցուցաբերած  կամեցողության արդյունքնն  է, որ դուք ծրագրի գումար  ունեք, իրականում  այդպես չէ:   

Այդ գումարները  միջազգային կազմակերպությունների, տարբեր հիմնադրամների, կոնվենցիաների քարտուղարությունների ու ֆոնդերի,  գործընկեր երկրների կողմից մեր երկրի համար նախատեսված/հատկացված  միջոցներ  են,  և  երկիր են մտնում կառավարության (այս պարագայում   կառավարությունը  ներկայացնում են   բնապահպանության և արտաքին գործոց նախարարությունները) վարած քաղաքականության, ստորագրած փաստաթղթերի, միջազգային կազմակերպություններ ներկայացված ծրագրերի արդյունքում:

Չարժե անտեղյակության պատճառով   երկրի ներսում,  տարբեր միջազգային ֆորումներում  անհիմն փնովել,  ցեխ շպրտել սոցիալական ու ֆինանսական դժվարին պայմաններում իրականացված գործողությունների, և դրանց արդյունքում երկրի ձեռքբերումների վրա, որոնցից մեկը վերաբերում է հենց  Էսպո կոնվենցիային  (բարի եղեք գոնե նայելու Ազգային Ժողովի կողմից վերջերս ընդունված  «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը):

 Հարկավոր է   խոսակցությունը  հայտարարությունների, անհիմն մեղադրանքների դաշտից տեղափոխվել փաստարկված, փաստաթղթերով հիմնավորված քննարկման հարթություն:

Նախ`  հարգելի չգիտեմ ինչ Օրհուս կենտրոնների ցանց,  ին՞չ է նշանակում   անանուն-խմբակային  ստորագրությունը: Ուզում եք հասկացնել, թե դուք  համախմբված եք,  միասնական եք,  կոչնչացնեք ձեր քիմքին անհաճո ցանկացած կարծիք արտահայտողի:  

Խմբով ստորագրելը հիշեցնում է 30-ական թվերը, երբ դու նյութը տալիս ես,  գուցե ինչ-որ մեկը օգտագործի, մեկ է` ոչ ոք քեզանից հաշիվ չի պահանջում, որովհետև դու դեմք չունես, դու անուն չունես, դու տեսանելի չես, բռնելի չես, ամորֆ ինչ-որ մի բան, ավելին`  հետո  կարող ես արդարանալ, թե  ես այդ ամենի հետ կապ չունեի: Իրականում ազնիվ կլինեն նրանք, ովքեր հիմա ասեն, որ չեն ուզում այս ամենի հետ գործ ունենալ, որ նյութը դեմ են տալիս  ստորագրության, որ վախենում են իրենց աշխատանքը կորցնել, որ ոչ մեկը 1 տարուց  ավել պայմանագիր չունի: Տխուր է: Այնինչ կարող էր այլ կերպ լինել: Կապվածի ընդվզումը գիտեք ինչն է, համենայն դեպս ոչ թռիչքը: Ափսոս, ինքներդ եք Ձեզ կապել ինչ որ մեկի փեշին, գոնե բարձր մատերիաներից մի խոսեք:  Ինչու՞ եք Ձեր ձեռքով խաթարում Ձեր իսկ կողմից Ձեզ համար ստեղծած «դեմոկրատական արժեքներ կրողի»  կերպարը:   

Մարդ եմ, Հայաստանի քաղաքացի եմ, ենթադրենք,  թե ինչ-որ հարցերում այնքան էլ Ձեր սրտովը չեմ, բա ես իմ կարծիքը չե՞մ կարող ունենալ, ինչու՞ Ձեզ կոռեկտ չեք պահում: Պարզվում է, որ օրը ցերեկով ես գողացել եմ Օրհուս կենտրոնները (ինչ-որ մուլտֆիլմ չէք հիշում): Մեջբերում եմ ձեր գրածը.«2010թ. ԵԱՀԿ-ն պլանավորում էր Օրհուս կենտրոնների կառավարման համար պայմանագիր կնքել «Տեղեկատվական վերլուծականի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի հետ, քանի, որ վերջինս ԵԱՀԿ-ի բազմամյա վստահելի գործընկերն էր, բայց Վ. Մարտիրոսյանի ակտիվ միջնորդության արդյունքում և պետական բյուջեից համաֆինանսավորում ապահովելու խոստման պատճառով, պայմանագիրը կնքվել է «Բնապահպանական ծրագրերի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի հետ, որի տնօրենը Վ. Մարտիրոսյանն էր: Ծրագրի շրջանակներում վճարովի հիմունքներով աշխատանքի է ընդունվել նաև տվյալ ՊՈԱԿ-ի աշխատակիցը, որը ապահովում էր կապը կենտրոնների հետ»:

Ես իմ հետաքրքրություններին հագուրդ տալու համար չէ, որ զբաղվել եմ Օրհուս կենտրոններով, դա եղել է պետականորեն ինձ տրված հանձնարարության շրջանակներում,  որպես ԵԱՀԿ-ի հետ բնապահպանության նախարարության աշխատանքները կոորդինացնող ներկայացուցիչ: 

«Բնապահպանական ծրագրերի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ն  էլ ընդամենը հաշվապահություն պետք է աներ, ամբողջ բյուջեն, մինչև վերջին կոպեկը ԵԱՀԿ-ի կողմից տող առ տող բաշխված էր, որևէ մեկը դրա համար կոպեկ չէր ստանալու:

Սակայն մենք համաձայնվել ենք դա անել, որովհետև այն  մեր կողմից դիտարկվել է որպես օրհուս կենտրոնների վերաբերյալ կառավարության կողմից ստանձնված պարտավորության մի մասի կատարում: Համոզեցի, իհարկե ոչ: Գիտեմ` հեշտ համոզվողը չէք, մանավանդ`   եթե չեք ուզում համոզվել:

Այդ իսկ պատճառով   ստիպված եմ վերադառնալ 2009 թվական, երբ պատրաստվում էր և 2010-ին ուժի մեջ պիտի մտներ օրհուս կենտրոնների վերաբերյալ  քննարկումների արդյունքում ԵԱՀԿ-ի կողմից պատրաստված Հուշագիրը: Հուշագրի նախագծում սևով սպիտակի վրա գրաված է, որ «ԵԱՀԿ գրասենյակի հիմնական գործառույթը կենտրոնների կայացումն է, դրանց համար ֆինանսական և կազմակերպչական հնարավորությունների ստեղծումը, կենտրոնների ֆինանսավորման ու կառավարման գործառույթներն աստիճանաբար պետք է անցնեն նախարարություններին ու տեղական իշխանություններին: Այս հուշագրով դիտարկվում են կենտրոնների կառուցվածքային, ֆինանսական և կառավարման հարցերը առաջիկա 3-5 տարիների համար` սկսած 2010 թվականից, ներգրավելով Բնապահպանության և Տարածքային կառավարման նախարարությունները, տեղական իշխանությունները»:  

Հարցնենք` սա՞ նկատի ունեն, երբ խոսում են 2010 թվականի պլանների մասին: Չի կարելի օրը ցերեկով այսպես ստել, կատարված գործ կա, գրված թղթեր ու արձանագրություններ կան, վերջապես ապրող մարդիկ կան:

Այդ հուշագրի մեջ էր մտնում նաև  2009-2012 թթ. ֆինանսավորման ժամանակացույցը, որով նախատեսվում էր ԵԱՀԿ-ի 2009-ի  100 տոկոսանոց ֆինանսավորումը 2013-ին  թողնել միայն ծրագրային ֆինանսավորման ձևով:

Հարց` ս՞ա է խոստացել Վ. Մարտիրոսյանը, երբ քթներիդ տակից «փախցնում» էր օրհուս կենտրոնները:

Հիշեցնում եմ` այս առաջարկությունը  և համաձայնեցումները հեղինակել է ԵԱՀԿ երևանյան գրասենյակը, օրհուսների ուղղությամբ կատարված բոլոր քննարկումների վերաբերյալ տեղեկացված են համապատասխան մարմինները:

 Միայն այսքանը չէ  սխալ ինֆորմացիայում: 

Երբ կային «Տեղեկատվական-վերլուծական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը և օրհուս կենտրոնների մեծ մասը, համակարգում չկար Վ. Մարտիրոսյանը:

Ինչու՞ չեք կնքել պայմանագիր, ուր՞ է Ձեր համագործակցության առաջարկի գոնե նախագիծը, և եթե դա հնարավոր է, ինչու 2010-ի հունիսին, երբ դադարեցվեց պայմանագիրը «Բնապահպանական ծրագրերի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի հետ, պայմանագիր չկնքեցիք  «Տեղեկատվական-վերլուծական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի հետ, այլ գումարները տվեցիք ինչ-որ հասարակական կազմակերպության, որի նախագահը կենտրոններից մեկի կոորդինատորն է:

Մրցույթի մասին լոլոներ չկարդաք, իսկ ու՞ր է շահերի բախումը: Դա արդեն եղել- անցել է: Հիմա  ինչո՞ւ չեք  կնքում: Հոդվածագիրը (կարճ լինելու համար այսուհետ այսպես անվանենք այսպես կոչված Օրհուս կենտրոնների ցանցը ) մինչ այդ ևս մեկ սխալ  հայտարարություն է անում, իբր` «ԵԱՀԿ երևանյան գրասենյակը սկսած 2002թ. Օրհուս կենտրոնները ֆինանսավորելու նպատակով պայմանագրեր է կնքել ՀՀ Բնապահպանության նախարարության «Տեղեկատվական վերլուծական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի, մի շարք ՏԻՄ-երի հետ և մինչ 2010թ. ոչ մի խնդրի չի ունեցել»:

 ՊՈԱԿ-ի հետ կնքված ձեր պայմանագիրը գործում է նաև այսօր, այն վերաբերում է ոչ թե օրհուս կենտրոնները ֆինանսավորելուն, այլ օրհուսի կայքի սպասարկմանը:

Սխալ է նաև վերջին արտահայտությունը, թե վճարովի հիմունքներով աշխատանքի է ընդունվել նաև ՊՈԱԿ-ի աշխատակիցը:

Պայմանագիրը այդ աշխատակցի` Ռուզաննա Մարտիրոսյանի հետ (ազգանունը պատահականորեն  է համընկնում, ազգակցական կապ մի փնտրեք, եթե լիներ, արդեն գրած կլինեին) կնքել է ՊՈԱԿ-ը, ինչպես որ,  որպես պատվիրատու,  ՊՈԱԿ-ն է կնքել պայմանագրեր բոլոր կենտրոնների կոորդինատորների հետ:

Ռ. Մարտիրոսյանը ֆինանսավորվել է այդ ծրագրի շրջանակներում, սակայն ՊՈԱԿ-ի աշխատակից չի եղել:

Ասեմ նաև, որ Ռ. Մարտիրոսյանի թեկնածությունը համաձայնեցվել է ԵԱՀԿ-ի օրհուսների աշխատանքը համակարգող  աշխատակցի հետ: Այդ ժամանակ Ռ. Մարտիրոսյանը նոր էր վերադարձել ԱՄՆ-ից, որտեղ անցել էր 1.5 տարվա վերապատրաստում   Humphry  Fellowship Programme ծրագրով` ընտրելով Environmental Management and  Policy, Project management որակավորումը:   

Նրա «դժբախտությունն»  այն էր, որ նա  գլխի չընկավ, որ  պիտի մոռանար իր գիտելիքների ու որակների մասին և լիներ ոմանց հրահանգների պարզ կատարող, նա չէր տեղավորվում այն ստանդարտների մեջ, որոնք գծել էր օրհուսների «վայ կոորդինատորը»:  

Առաջին կոնֆլիկտը ձևավորվել է օրհուս կենտրոններ ուղղված մի երկտողի առիթով, որը կազմակերպչական բնույթի հանձնարարական ուներ իր մեջ: Սա վիրավորեց «ազատատենչ» կոորդինատրների մի մասին, և նրանք շատ արագ համախմբվեցին ու իրենց փետրավոր առաջնորդի հետ բռնեցին պատերազմի արահետը: Սկսվեց այն, ինչ շարունակվում է մինչև օրս:

Չներքաշվելով գործառույթների «բաժանման» և կառավարությունը խորհուրդներ տալու անլուրջ խոսակցության մեջ, ուզում եմ անդրադառնալ ևս մեկ խնդրի` մնացած հարցերը թողնելով հետագային:

Ոմանց շատ է վրդոհվեցնում իմ այն ձևակերպումը, երբ ասում եմ, որ օրհուս կենտրոնները իրենց վրա վերցրել են հասարակական կազմակերպության գործառույթ: Դա պնդում եմ այժմ ևս, և դրա մեջ ոչ մի վիրավորական բան չեմ տեսնում: Այս զարգացումն է ստացել նաև հարևան երկրում` Վրաստանում, և մարդիկ ազնիվ են գտնվել ու դրան տվել են հ/կ-ի կարգավիճակ: Ինչի՞ց եք նեղվում:

Առայժմ  մեկ-երկու  տեխնիկական կողմ:

Ասենք` Գյումրու oրհուս կենտրոնը կազմակերպում է որևէ միջոցառում, հավաքվել են ալամ աշխարհի մարդիկ, այդ թվում նաև հ/կ-ները,  բնական է  նաև  նույն ինքը` Գյումրու օրհուս կենտրոնի տնօրենը, որը միաժամանակ «ԲԻՈՍՈՖԻԱ» հ/կ-ի տնօրենն է:

Կենտրոնի տնօրենը աջ կիսադեմով ներկայացնում է հարցը` ելնելով կառավարություն- ԵԱՀԿ հուշագրից, օրհուս կոնվենցիայից, հարցի նկատմամբ պետական դիրքորոշումից, իսկ հետո գրպանից հանում է ծաղկավոր գլխաշորը, կապում գլխին ու նշանավոր ֆիլմի նշանավոր կերպարի պես ասում` А теперь я Наташа, ու ձախ կիսադեմով   կատարում իր կենտրոնի հերոսական ներդրումը:

Նույն իրավիճակն ունենք այլ կենտրոններում նույնպես: Սա դեռևս այսպես ասած ֆիզիկական ընդհանրությունն է, գործունեության վերլուծությունը  թողնենք հետագային:

Եվ առհասարակ, կարծես վատ ավանդույթ է ձևավորվում` պետական համակարգից հեռացված մարդիկ իրենց մասնագիտական անկարողությունն սկսում են քողարկել արդարի ու արդարադատի, տուժվածի  ու հալածվածի  և իհարկե վերջում` մարտնչողի շինծու կերպարի տակ:

P.S. 1. Չթվա, թե մյուս հարցերից խուսափում եմ կամ դրանք մտածված  շրջանցում եմ: Տարեվերջ է, անելիքները շատ են, կարճ գրելու համար` ժամանակը քիչ: Կոռեկտ և շահագրգիռ քննարկման դեպքում պատրաստ եմ արձագանքել բոլոր հարցադրումներին, ներկայացնել հիմնավորումներ,այդ թվում նաև օրհուս կենտրոնների կողմից ժամանակին ներկայացված փաստաթղթերի,  ներկայացման ժամկետների վերաբերյալ,  ինչպես նաև գործնական նամակագրության որոշ  օրինակներ:

2.  Օրհուս կենտրոնների սուրբ գործն է հանրությանը  սովորեցնել անհրաժեշտ ինֆորմացիա  հայթայթելու քաղաքակիրթ ձևերը: Տարօրինակ է, որ նրանք չգիտեն, որ «Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման» ԾԻԳ պետական հիմնարկի  իրականացրած  ծրագրի վերջնական գնահատման հաշվետվությանը, կատարված  Համաշխարհային Բանկի  անկախ փորձագետների կողմից,   2009 թվականին  ներկայացվել է հինգ` բնապահպանության, տարածքային կառավարման, գյուղատնտեսության, ֆինանսների, էկոնոմիկայի նախարարություններ, ինչպես նաև Վերահսկիչ պալատ, այս պահին էլ  հայերեն ու անգլերեն լեզուներով տեղադրված է ՀՀ Վերահսկիչ պալատի վեբկայքում:

3. Ամբողջ 3 տարի, մինչև ինձ հետ ոմանց տարաձայնություն ունենալը,  որևէ օրհուս կենտրոն «ԲՊԿՉՆ» ԾԻԳ պետական հիմնարկի, այնուհետև  «ԲԾԿ» ՊՈԱԿ-ի վերաբերյալ ինֆորմացիա չէր խնդրում:  Ինչո՞ւ, որովհետև ես որոշում կայացնո՞ղ էի, ինձնից կախու՞մ ունեիք: Հետո եկավ  ինֆորմացիայի քաղցի շրջանը: Հարց`  ինչո՞վ է դա պայմանավորված: Պարզապես  պատժիչ գործիք եք դարձել,   ԵԱՀԿ-ի անունը չարաշահելով   մարդկանց եք ահաբեկում: Հետո ուզում եք, որ մարդիկ մտածեն, թե լուրջ մտադրությամբ եք գործում ու աջակցեն ձեզ: Եկեք այս և նմանատիպ այլ հարցերի մասին բարձրաձայն մտածենք:

4. Խոսքով ընկանք` մոռացանք տիկին Փարեմուզյանին: Տիկինը պնդում է, ու տոնից  երևում է, որ դիմացինին անհասկացողի տեղ է դնում նաև, թե ինչու ըմբռնումով չի մոտենում Լոռու մարզում 3 կենտրոնների առկայությանը: Ինքը դա հիմնավորում է հանքարդյունաբերության մեծ ծավալներով: Հարց տիկնոջը, իսկ ինչո՞վ է պայմանավորված Սյունիքի մարզում երկու կենտրոնների ներկայությունը: Դարձյալ հանքարդյունաբերության ծավալներո՞վ: Համաձայնվենք, բայց շարունակենք հարցապնդումը: Ինչո՞ւ հանքարդյունաբերությամբ ծանրաբեռնված Կապանի   կենտրոնում աշխատում է մեկ կոորդինատոր, իսկ Գորիսի գրասենյակում` 2, Կապանի վրա որպես աշխատավարձ ծախսվում է 250 եվրո, Գորիսի կենտրոնի վրա` 360 եվրո (թվերը, բնականաբար, անցյալ տարվա հունիս ամսվա ժամանակահատվածով են, դրանից հետո ես օրհուս կենտրոններով չեմ զբաղվել): Արածը արջի ծառայություն դուրս եկավ: Հարցերը շատ են, պատասխան տվողները` քիչ:

 P.S. 5. …P.S. 6. … P.S. x: