Իվլիան Խաինդրավա, Վրաստան

«Զարգացման եւ համագործակցության կենտրոն - Բազմակարծության կենտրոն», փորձագետ 
«Ես վրացի եմ, հետեւաբար ես եվրոպացի եմ»

                                                           Զուրաբ Ժվանիա (Վրաստանի Եվրախորհուրդ ընդունման կապակցությամբ ելույթից, 28 հունվարի, 1999թ., Ստրասբուրգ) 

«Carthaginem esse delenam»(Կարթագենը պետք է կործանվի)` այս բառերով էր վերջացնում իր յուրաքանչյուր ելույթը հռոմեական սենատում Կատոն Ավագը: «Վրաստանը պետք է մտնի ՆԱՏՕ»,- 1980-ականների վերջին եւ 1990-ականների սկզբին չէր հոգնում կրկնել Վրաստանի ազգային ազատագրական շարժման առաջնորդներից մեկը` Իրակլի Ծերեթելին: Տասը տարի շարունակ այդ կոչը հնչում էր ոչ այն է որպես անտեղի կատակ, ոչ այն է` էքսցենտրիկ քաղաքական գործչի ուտոպիական երազանք:

Բայց Ծերեթելին կարող էր հաղթանակ տոնել, երբ 2002թ. Պրահայում նոյեմբերյան գագաթաժողովի ժամանակ Վրաստանի նախագահ Էդուարդ Շեւարդնաձեն պաշտոնապես հայտարարեց ՆԱՏՕ մտնելու Վրաստանի ցանկության մասին:

Որպես Վրաստանի ռազմավարական քաղաքական նպատակ հայտարարվեց հնարավոր մոտակա ժամկետներում լայնամասշտաբ ինտեգրումը եվրոատլանտյան հանրությանը եւ, մասնավորապես, ՆԱՏՕ-ին եւ ԵՄ-ին անդամակցությունը: Իր պետական անկախությունը, անվտանգությունը, քաղաքական եւ տնտեսական զարգացումը Վրաստանն ուղղակիորեն կապեց ՆԱՏՕ-ի եւ ԵՄ-ի հետ: 

Այս առումով, արժե հիշեցնել մի նշանակալի փաստի մասին: Պրահայի գագաթաժողովից ոչ շատ առաջ, առաջատար ԶԼՄ-ների եւ ոչ կառավարական կազմակերպությունների ներկայացուցիչները հանդես եկան համատեղ հայտարարությամբ` կոչ անելով նախագահ Շեւարդնաձեին «միանշանակ արտահայտել ՆԱՏՕ-ի անդամ դառնալու մեր երկրի ցանկությունը»:

Իհարկե, բոլորովին էլ այդ հայտարարությունը չի որոշելու հարցը` կդառնա Վրաստանը ՆԱՏՕ-ի անդամ եւ ինչքան շուտ, բայց այն եղավ Վրաստանի համար բավական հազվադեպ լայն հասարակական-քաղաքական համաձայնության դրսեւորում պետության քաղաքականության եւ ռազմավարության գոնե մեկ (բայց հիմնարար) հարցում:

 Նույնիսկ ոչ առանց հիմքի ռուսամետ համարվող ձախ կողմնորոշմամբ կուսակցություները (որոնք, այդուհանդերձ, վրացական քաղաքականության մեջ նշանակալի դեր չեն խաղում) չհամարձակվեցին բացահայտորեն արտահայտել այդ որոշման հետ իրենց անհամաձայնությունը:

Քանի որ Վրաստանի նոր անկախության կարճատեւ պատմությունը ակնհայտորեն վկայում է` սեփական անվտանգության իրական ապահովումը երկիրը կարող է կապել միայն ՆԱՏՕ-ի հետ: Վարդերի հեղափոխությունը, որը տեղի ունեցավ Պրահայի գագաթաժողովից մեկ տարի անց, կասկածի տակ դրեց Էդուարդ Շեւարդնաձեի` անկախ վրացական պետության ղեկավարի տասներկուամյա գործունեությունից շատ բան, բայց ոչ` եվրոատլանտյան կառույցներին ինտեգրման կուրսը: Ավելին, նոր իշխանությունները այդ կուրսը հիմնավորվում են ոչ միայն ազգային անվտանգության կարիքներով եւ աշխարհաքաղաքական իրողություններով, այլեւ արժեքային կատեգորիաներով. Վրաստանի` Եվրոատլանտյան եւ եվրոպական կառույցների լիիրավ անդամությունը դիտվում է որպես Վրաստանի ժողովրդի բնական քաղաքակրթական հանգրվան, որին նա ձգտում է դարեր շարունակ: 

2004թ. Վրաստանը ՆԱՏՕ-ի հետ համաձայնեցրեց այդ ալյանսին իր մերձեցման ծրագիրը (այսպես կոչված` IPAP): 2004թ. Հարավային Կովկասի երկրների համար նախաձեռնված «Հարեւանության քաղաքականության» (ENP) շրջանակում սկսվեց աշխատանքը Եվրամիության հետ անհատական գործընկերության սխեմայի վրա: Կառավարությունում ի հայտ եկավ Եվրոպական եւ եվրոատլանտյան ինտեգրման գործերով նախարարի պաշտոնը£ Բանակում կատարվող բարեփոխումները, ինչպես նաեւ պաշտպանական գերատեսչության ֆինանսավորումը, Շեւարդնաձեի ժամանակի համեմատությամբ, տեղափոխվեցին որակական նոր մակարդակ: 

Այդուհանդերձ, ի սեր արդարության, պետք է նշել, որ Վրաստանի քաղաքականության մեջ արեւմտյան վեկտորը ձեւավորվել է դեռեւս Շեւարդնաձեի օրոք: 1999թ. Վրաստանը Հարավային Կովկասի երկրներից առաջինը դարձավ Եվրախորհրդի եւ Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամ (վերջին հանգամանքը նշանավորեց ԱՊՀ-ի տնտեսական գոտուց փաստացի դուրս գալը): Այդ նույն ժամանակ Վրաստանը դադարեցրեց իր մասնակցությունը ԱՊՀ-ի անդամ երկրների Հավաքական անվտանգության պայմանագրին (ՀԱՊ, որը այնուհետեւ վերանվանվեց ՀԱՊԿ):

Վրաստանի սահմանապահ գերատեսչությունը լիովին իր վերահսկողության տակ առավ պետական սահմանի ողջ պարագիծը: ՆԱՏՕ-ի ռազմական ստանդարտներին մոտենալու ընթացքն սկսելու առումով, հանգրվանային կարելի է համարել 2002թ. սկսված ամերիկյան ծրագիրը` «Սովորեցրու եւ հանդերձավորիր»(64 միլիոն դոլար արժողությամբ), որի շրջանակում ամերիկյան հրահանգիչները պետք է պատշաճ կերպով մարզեն եւ հագուկապով ապահովեն վրացական բանակի չորս վաշտ: 

Վրաստանի բանակին տարատեսակ օգնություն են ցուցաբերում նաեւ հյուսիսատլանտյան ալյանսի այլ անդամ-պետություններ, սկսած անմիջական հարեւանից` Թուրքիայից եւ վերջացրած բալթյան երկրներով, որոնք բոլորովին վերջերս են մտել ՆԱՏՕ:

Վրաստանը վճռականորեն եւ անհապաղ սատարեց Աֆղանստանում իրականացվող գործողությանը եւ դարձավ Իրաքում հակասադամյան կոալիցիայի անդամ: Վրացական զինվորականները համապատասխան ուժերի կազմում ծառայում են Կոսովոյում, Աֆղանստանում, Իրաքում: 

Բայց Վրաստանի ուղին դեպի ՆԱՏՕ եւ ԵՄ ծածկված չէ հեղափոխական վարդերով£ Գոյություն ունեն բազմաթիվ ներքին եւ արտաքին խոչընդոտներ, որոնց հաղթահարման հաջողությունից եւ տեմպից էլ կախված է մոտեցումը բաղձալի նպատակին: 

Վրաց-ռուսական փոխհարաբերություները 

1999թ. Ստամբուլում ԵԱՀԿ-ի գագաթաժողովում Վրաստանը եւ Ռուսաստանը պայմանավորվեցին բանակցություններ սկսել Վրաստանի տարածքում որպես խորհրդային ժառանգություն մնացած չորս ռազմակայաններից երկուսի անհապաղ եւ մյուս երկուսի հետագա դուրսբերման ժամկետների հարցով: Այսօրվա դրությամբ` իրադրությունն այսպիսին է. Վազիանիի (Թբիլիսիի մերձակայքում) ռուսական ռազմակայանը վերացվել է, Գուդաուտայի (Աբխազիա) ռազմակայանի վերաբերյալ Ռուսաստանը հավատացնում է, թե այն վերածվել է ռուս խաղաղապահների համար վերականգնողական կենտրոնի, բայց վրացական կողմը պահանջում է իր մասնակցությամբ միջազգային տեսչության ձեւավորում: Բաթումիի եւ Ախալքալաքի ռազմակայանների դուրսբերման մասին համաձայնության գալ առայժմ չի հաջողվում:

Թեեւ այդ ռազմակայնները, փորձագետների միահամուռ կարծիքով, ռազմական տեսակետից առանձնահատուկ նշանակություն չունեն (ասենք` շատ թե քիչ պիտանի զենքը եւ տեխնիկան Ախալքալաքից տեղափոխվել է Հայաստանի ռուսական ռազմակայան), այդուհանդերձ, Աբխազիայի եւ Հարավային Օսիայի հակամարտության գոտիներում ռուսական խաղաղապահ կոնտինգենտի հետ միասին, դրանք երկարաձգում են Ռուսաստանի ռազմական ներկայությունը Վրաստանում` խոչընդոտելով վերջինիս ինտեգրումը եվրոատլանտյան տարածություն:

Ընդ որում, ի տարբերություն Հայաստանում Գյումրիի ռազմակայանի եւ Ադրբեջանում գտնվող Գաբալայի Ռադիոլոկացիոն կայանի, Վրաստանում ռուսական ռազմակայանների ներկայությունը ոչ մի իրավական հիմք չունի: Այն հանգամանքը, որ Ռուսաստանը հակված չէ քննարկելու Ախալքալաքի եւ Բաթումիի ռազմակայնների հարցը, մթագնում է վրաց-ռուսական առանց այդ էլ բարդ փոխհարաբերությունները: 

Դրանք շարունակում են բարդ մնալ մասնավորապես նաեւ այն պատճառով, որ 2004թ. վերջին Ռուսաստանը արգելափակեց վրաց-ռուսական սահմանի ինգուշա-չեչենա-դաղստանյան հատվածում ԵԱՀԿ դիտորդների առաքելության մանդատի երկարաձգումը, ինչը, սեփական սահմաններից դուրս չեչեն գրոհայիններին կանխարգելիչ հարվածներ հասցնելու հնարավորության մասին ռուս պաշտոնյաների բազմաթիվ հայտարարությունների լույսի ներքո, Վրաստանի կողմից դիտվում է որպես անթաքույց սպառնալիք: 

Վրաստանում դժգոհ են նաեւ հակամարտությունների գոտում, առաջին հերթին` Աբխազիայում, ռուս «երկնագույն սաղավարտների» դիրքորոշումից եւ գործողություններից (կամ անգործությունից): Թեեւ խաղաղապահները միայն մի օղակ են այն ոչ բարեկամական քայլերի շղթայում, որ բնորոշում են Ռուսաստանի քաղաքականությունը Վրաստանի նկատմամբ (Աբխազիայի եւ Հարավային Օսիայի բնակիչներին համատարած ռուսական քաղաքացիություն շնորհելը, վիզաների եւ սահմանային ռեժիմի հետ կապված մեքենայությունները, մաքսային կամայականությունները, իշխանության ձեւավորման գործընթացի մեջ ուղղակի միջամտությունը, ինչպես կատարվեց Աբխազիայում 2004թ. նախագահական ընտրությունների ժամանակ եւ այլն):

Վերջապես, Վրաստանը ԱՊՀ միակ երկիրն է, որի հետ Ռուսաստանը չի ստորագրել այսպես կոչված «շրջանակային» պայմանագիր բարիդրացիության եւ համագործակցության մասին: Զարմանալի չէ, ուրեմն, որ Վրաստանի եվրոպական ընտրությունը լիովին ձեւավորվել է որպես այլընտրանք չունեցող կողմնորոշում£ Վրացական հասարակությունը, ՆԱՏՕ-ից բացի, անվտանգության ուրիշ ոչ մի համակարգ չի տեսնում, ինչպես չի տեսնում կայուն զարգացման եւ բարեկեցության այլ հնարավորություններ, քան ԵՄ-ի անդամ լինելը: 

Ներքին խնդիրներ 

Նման խնդիրների շարքում, առաջին հերթին, հարկ է նշել չլուծված հակամարտությունները Աբխազիայում եւ Հարավային Օսիայում: Այսօրվա դրությամբ, դժվար է պատկերացնել, որ Եվրամիությունն իր դռները կբացի այդպիսի ծանր բեռ ունեցող երկրի առաջ: Թեեւ 2005 թ. հունվարին Ստրասբուրգում Վրաստանի նախագահ Սահակաշվիլիի արած խաղաղ նախաձեռնությունները Հարավային Օսիայում տիրող իրադրության խաղաղ կարգավորման առնչությամբ աշխարհի ժողովրդավարական հասարակայնության հավանությանն արժանացան, բոլորն էլ հասկանում են, որ նախաձեռնությունից մինչեւ կոնկրետ որոշումներª երկար ճանապարհ կա անցնելու:

Առավել եւս, որ 2004թ. ամռանը Հարավային Օսիայում տեղի ունեցած իրադարձությունները (երբ լարվածությունը կրիտիկական աստիճանի հասավ նաեւ Վրաստանի նոր իշխանությունների` ռազմավարական իմաստով լավ չմտածված գործողությունների պատճառով) բնավ էլ չնպաստեցին կողմերի միջեւ փոխադարձ վստահության ամրապնդմանը: 

Համաձայն ընդունված կարծիքի, ավելի բարդ է Աբխազիայի դեպքը, որտեղ վրացիների եւ աբխազների միջեւ օտարվածության չափն ավելի մեծ է: Այն խառնաշփոթ մեսիջները, որ աբխազական հասարակությունը ստանում է վրացական իշխանություններից, չեն խթանում ընտրված տարածաժամանակային կողմնորոշիչների հուսալիության վերաիմաստավորման գործընթացը: Գործընթաց, որն աբխազական հասարակության մեջ բնական ձեւով պետք է սկսվեր այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանը 2004թ. կոպտորեն միջամտեց նախընտրական արշավին: 

Բազմաթիվ տեղական եւ միջազգային փորձագետների կարծիքով, Աբխազիայի եւ Հարավային Օսիայի հակամարտությունների լուծման իմաստով, խանգարող դեր կարող է ունենալ 2004թ. հունիսին Վրաստանում ընդունված սահմանադրական օրենքը Աջարական ինքնավարության մասին, որով նրա ինքնավարությունը հասցվում է խորհրդանշական մակարդակի: Ճիշտ է, որ Վրաստանի իշխանությունները մատնացույց են անում Աջարիայի, Աբխազիայի եւ Հարավային Օսեթիայի նկատմամբ մոտեցումների ակնհայտ ասիմետրիկությունը: Սա, ի միջի այլոց, հաստատվում է Հարավային Օսիայի վերաբերյալ նախագահի արած առաջարկություններով: 

Վրաստանի տարածքում առկա հակամարտությունների հաջող կարգավորման, ինչպես նաեւ, ընհանուր առմամբ, դեպի Եվրոպա մղումների կարեւորագույն գործոնը երկրի զարգացման դինամիկան է: Շեւարդնաձեի ժամանակաշրջանի լճացումից հետո, հետհեղափոխական շրջանում այդպիսի դինամիկա իրոք առաջացավ: Բայց դրան բնորոշ են բազմաթիվ հակասություններ: Մասնավորապես ՆԱՏՕ-ին ինտեգրվելու հարցում այնպիսի տպավորություն կա, թե Վրաստանի նոր իշխանությունները նախապատվությունը տալիս են զուտ ռազմական ասպեկտներին: Անտեսվում է քաղաքական, իրավական, տնտեսական եւ վերջապես ժողովրդավարության հարցերում ՆԱՏՕ-ի ստանդարտներին ( էլ չխոսելով Եվրամիության ստանդարտների մասին) համապատասխանելու անհրաժեշտությունը:

 Իշխանության շարքերում տիրում է մի տեսակ փորձարարության ոգի: Նկատվում է տարբեր ոլորտներում երկարաժամկետ ռազմավարական ծրագրերի բացակայությունը, այդ թվում` պետության սահմանադրական կարգի հստակ պատկերացումը:

Օրենքի գերիշխանությունը, անկախ դատական համակարգը, տեղական ինքնակառավարումը, մարդու իրավունքների եւ ազատությունների պահպանումը. ահա կարեւորագույն ոլորտների ոչ լրիվ ցանկը, որոնցում վրացական իրողությունները շատ հեռու են եվրոպական ստանդարտներից: Թե նոր (հեղափոխական) քաղաքական էլիտայի, թե առհասարակ հասարակության քաղաքական մշակույթի մակարդակը նույնպես հեռու է ցանկալի լինելուց: 

Կարելի է արձանագրել, որ 2005թ.հունվարին ընդունված ԵԽԽՎ-ի որոշումը, բավարար ճշգրտությամբ արտացոլում է վրացական պետության եւ հասարակության առջեւ ծառացած բազմաթիվ խնդիրները: Թվում է, սակայն, թե այդ որոշման քննադատական պաթոսը ներկա փուլում ավելի շատ հուսադրում է, քան հիասթափեցնում: Կարծեք թե Վրաստանին սկսում են լուրջ վերաբերվել եւ համարում են, որ նա կարող է գլուխ հանել տարատեսակ խնդիրներից: 

Միջազգային օժանդակություն 

Միանգամայն ակնհայտ է, որ, առանց Վրաստանի արեւմտյան գործընկերների ու դաշնակիցների լուրջ, համակարգային եւ բազմատեսակ (քաղաքական, դիվանագիտական, ֆինանսական, փորձագիտական) օգնության, շատ դժվար կլինի: Բարեբախտաբար, այդպիսի օգնություն ցուցաբերվում է, իսկ Վարդերի հեղափոխությունից հետո այն նոր թափ ստացավ: Ընդ որում` կարեւոր է, որ մեծանա այդ օգնության արդյունավետությունը:

Վրաստանի իշխանությունները պետք է ստանան ՆԱՏՕ-ի եւ ԵՄ-ի ստանդարտներին մոտենալու նպատակով կատարած իրենց աշխատանքի հստակ գնահատականները (որոնք չպետք է թաքցվեն հասարակությունից): Տարիներ շարունակ հենց այդ հստակությունն է պակասել:

Երբեմն այնպիսի տպավորություն էր ստեղծվում, թե ամերիկացիներն ամեն կերպ ցանկանում են Վրաստանին խցկել ՆԱՏՕ եւ ԵՄ, իսկ եվրոպացիներն ամբողջ ուժով դիմադրում են: Ընդ որում, եթե ՆԱՏՕ-ում ամերիկացիների խոսքն ունի գրեթե վճռական նշանակություն, ապա ԵՄ-ում իրադրությունն այլ է:

Այդ պատճառով էլ` Վրաստանում դեպի ՆԱՏՕ տանող ճանապարհը թվում է ավելի կարճ, քան դեպի ԵՄ տանողը:

Այսպես, ոչ Բրյուսելում, ոչ Թբիլիսիում առայժմ հստակություն չկա հարեւանության քաղաքականության էության կապակցությամբ. արդյոք այն, թեկուզ շատ նեղ եւ ոլորապտույտ, բայց մի արահետ է, որը տանում է դեպի միացյալ Եվրոպա, թե նուրբ դիվանագիտական առաջարկություն` չձանձրացնել եւ չխցկվել սեփական խնդիրներով այնտեղ, որտեղ խնդիրների պակաս չի զգացվում: 

Սակայն իրողությունները փոխվում են բավական արագ. ուկրաինական Նարնջագույն հեղափոխությունը կարող է Վրաստանին թողնել ավելի ծանրակշիռ գործընկերոջ ստվերում, իսկ մյուս կողմից` նոր լիցք հաղորդել ետխորհրդային տարածքի նկատմամբ եվրոպական հետաքրքրությանը:

Իսկ 2007թ.-ին Բուլղարիայի եւ Ռումինիայի ԵՄ մտնելու եւ Թուրքիայի համար համապատասխան գործընթացը սկսելու ֆոնին, առաջ է գալիս իրական հեռանկար` Սեւ ծովը ներեվրոպական ծովի վերածելու եւ միացյալ Եվրոպան հարավ-արեւելյան ուղղությամբ իր բնական սահմաններին հասցնելու: Այս առումով, հուսադրող է նաեւ ՆԱՏՕ-ի եւ ԵՄ-ի մեջ նախկին «սոցիալիստական ճամբարի» երկրների ներկայացուցչության աճը, որոնք ավելի հեշտութամբ կհասկանան իրենց խորհրդային դժբախտության բախտակից գործընկերների ձգտումները` ազատել իրենց եվրասիական անծայրածիր հարեւանի արջի գրկախառնումներից: 

Վերջապես, թե միջազգային ահաբեկչության դեմ պայքարի, թե արդեն մոտակա ապագայում Եվրոպան էներգակիրների լրացուցիչ աղբյուրների (որոնք գտնվում են Վրաստանից արեւելք) միացնելու տեսակետից, առհասարակ Հարավային Կովկասը եւ մասնավորապես Վրաստանը ձեռք են բերում անշեղորեն աճող նշանակություն: 

Տարածաշրջան 

Հարավային Կովկասում գործերի չկարգավորվածությունն ակնհայտ խոչընդոտ է տարածաշրջանի երկրների` Եվրոպայի հետ ինտեգրման համար (միասին, առանձին-առանձին կամ մեկ այլ բանաձեւով): ՀԿ-ի երկրներից յուրաքանչյուրը լարված հարաբերություն ունի արտաքին հարեւաններից առնվազն մեկի հետ (Վրաստանը` Ռուսաստանի հետ, Հայաստանը` Թուրքիայի, Ադրբեջանը` Իրանի): Համապատասխանաբար` Հայաստանը ռազմավարական գործընկերություն է պահպանում Ռուսաստանի եւ Իրանի հետ, իսկ Ադրբեջանը` Թուրքիայի:

 2005թ. փետրվարի 11-ին, դիմելով պառլամենտին, Վրաստանի նախագահ Սահակաշվիլին հայտարարեց, թե «Վրաստանը հրաշալի հարաբերություններ ունի Թուրքիայի, Ադրբեջանի եւ Հայաստանի հետ», բայց բոլոր երեք դեպքերում համարժեք պատասխան զգացմունքների առկայության վերաբերյալ վստահություն չկա:

Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման մեջ դրական դինամիկայի բացակայությունը մշտական լարվածության մեջ է պահում ոչ միայն հակամարտության անմիջական մասնակիցներին, այլեւ անիրական է դարձնում տարածաշրջանային անվտանգությունը եւ գործնականում բացառում է լիարժեք տարածաշրջանային համագործակցությունը: Առայժմ չի հաջողվել առաջ քաշել եւ ոչ մի իսկապես իրագործելի, ՀԿ-ի բոլոր երկրների համար ընդհանուր եւ Եվրոպայի համար գրավիչ նախագիծ (ինչպես հայտնի դարձավ տողերիս հեղինակին, Վրաստանի ՆԳՆ-ը այդ ուղղությամբ առաջարկություն է պատրաստում):

Այս իրադրության պայմաններում, երբ լուրջ բարդություններ կան Վրաստանի, Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ առկա իդենտիֆիկացման, ներքաղաքական եւ այլ տարբերությունների պատճառով, եվրոպացիների համար այդքան ցանկալի եւ ընդունելի «տարածաշրջան» հասկացությունը միայն աշխարհագրական բովանդակություն ունի: Սրանից ելնելով` Վրաստանում պահանջ է ձեւավորվել` տարածաշրջանի երկրների նկատմամբ ԵՄ-ի (եւ ՆԱՏՕ-ի) կողմից տարբերակված մոտեցում ունենալու մասին, որի նշաններն ամենայն հավանականությամբ հստակորեն կդրսեւորվեն ՙհարեւանության քաղաքականության» շրջանակում: 

Այսպիսով` Հարավային Կովկասի պետություններից յուրաքանչյուրի առջեւ բացվում է դեպի միացյալ Եվրոպա տանող սեփական երթուղին: Այս ճանապարհը բռնած Վրաստանի վերաբերյալ, որը չունի եւ չի ցանկանում ունենալ այլ տարբերակ, կարելի է արձանագրել, որ ետդարձի ճամփա չկա: