HY RU EN
Asset 3

Բեռնվում է ...

Էջի վերջ Այլ էջեր չկան բեռնելու համար

Որոնման արդյունքում ոչինչ չի գտնվել

Հայաստանի առաջին համակարգչային ցանցն ստեղծած ինստիտուտը նոր առաջարկներ ունի կառավարությանը

«Հետքը» հերթականությամբ ներկայացնում է ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի կազմում ընդգրկված ինստիտուտների գործունեությունը, դրանց անցյալը, գիտական նվաճումները, դժվարությունները, ներկան ու գիտնականների մտորումները այսօրվա եւ վաղվա մասին: Արդեն անդրադարձել ենք ԳԱԱ 3 բաժանմունքի՝ բնական գիտությունների, քիմիական եւ Երկրի մասին գիտությունների, ինչպես նաեւ ֆիզիկայի եւ աստղաֆիզիկայի:

Հերթականը մաթեմատիկական եւ տեխնիկական գիտությունների բաժանմունքն է, որը ներառում է Մաթեմատիկայի, Մեխանիկայի, ինչպես նաեւ Ինֆորմատիկայի եւ ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտներն ու «ՀՀ ԳԱԱ հիդրոմեխանիկայի եւ վիբրոտեխնիկայի բաժին» ՓԲԸ-ն:

* Քարտեզի վրա նշված են ՀՀ ԳԱԱ գիտական ինստիտուտները: Սեղմելով նշանների վրա՝ կարող եք տեսնել տվյալ ինստիտուտի անունն ու դրան վերաբերող «Հետքի» հոդվածի կարճ հղումը: 

Հատկապես ավագ սերունդը լավ գիտի ԷՀՄ-ների՝ էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների մասին, որոնց մշակումն ու զարգացումը Հայաստանում կապված է Սերգեյ Մերգելյանի անվան հետ: Հենց ակադեմիկոս Մերգելյանն է 1956-ին հիմնադրել Երեւանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտը (ԵրՄՄԳՀԻ), որն առավել հայտնի է որպես Մերգելյանի ինստիտուտ: 1957-ին Ս. Մերգելյանը ստեղծել է նաեւ Խորհրդային Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի եւ Երեւանի պետական համալսարանի հաշվողական կենտրոնը, որը հետագայում դարձել է ակադեմիային ենթակա Ինֆորմատիկայի եւ ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտ (ԻԱՊԻ): Կենտրոնի առաջին տնօրենը հենց Սերգեյ Մերգելյանն էր:

Արդեն 12 տարի ԻԱՊԻ-ի տնօրենը ֆիզմաթ գիտությունների թեկնածու Վլադիմիր Սահակյանն է, ում, իր պատմելով, ժամանակին աշխատանքի է ընդունել Ս. Մերգելյանը: Վ. Սահակյանն ասում է, որ 1992-ին օրենքների փոփոխություններ եղան, հաշվիչ կենտրոնների վրա հատուկ հարկեր դրվեցին, ինչն էլ պատճառ դարձավ, որ իրենց կենտրոնը վերանվանվի Ինֆորմատիկայի եւ ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտ:

ԷՀՄ-ներից մինչեւ համակարգչային ցանց

Խորհրդային տարիներին, ըստ ԻԱՊԻ-ի տնօրենի, ամենահզոր հաշվիչ ռեսուրսները Հայաստանում էին: Սահակյանը պատմում է, որ նախ հաշվիչ մեքենաները նախագծվում էին ԵրՄՄԳՀԻ-իում, հետո հավաքվում էին ԽՍՀՄ-ում ու սոցիալիստական ճամբարի երկրներում, ինչից հետո իրենց կենտրոնում ծրագրային ապահովում էին անցնում: Կենտրոնում աշխատում էին 24 ժամ, բացառություն էր կիրակին, երբ առավոտվա ժամը 8-ից մինչեւ երկուշաբթի օրվա առավոտվա 8-ը պրոֆիլակտիկա էր:

Խորհրդային տարիներին կենտրոնն իրականացնում էր բազմաթիվ նախագծեր, օրինակ, մալուխների միջոցով ցանցային համակարգ էր ստեղծել, որում ներառվել էին ակադեմիայի այլ ինստիտուտներ եւս: Այն ժամանակների համար ցանցը նորություն էր: Բայց 1991-ին՝ խորհրդային կայսրության անկումից հետո, ըստ մեր զրուցակցի, ամեն ինչ քանդվեց, Հայաստանն էլ մնաց առանց հաշվողական ռեսուրսների: Վլադիմիր Սահակյանը նկատում է, որ որոշ ժամանակ շրջափակման մեջ էինք, ու ոչ միայն գիտնականների համար էր դժվար արտասահման գնալը, այլ առհասարակ օդանավի տոմսերը թանկ էին: Այս իրավիճակում առաջ եկավ հեռակա համագործակցության կիրառման հարցը:

Ակադեմիայի նախագահությունը՝ ի դեմս Ֆադեյ Սարգսյանի (վերջինս Ս. Մերգելյանի պես համարվում է մեր երկրում այս ոլորտի հիմնադիրներից մեկը), ԻԱՊԻ-ին հանձնարարեց գիտական հիմնարկների համար ստեղծել համակարգչային ցանց, որպեսզի գիտնականները մուտք ունենան ինտերնետ՝ համացանց: Համացանցն էլ 1990-ականներին նոր-նոր էր զարգանում: Վ. Սահակյանը պատմում է, որ իրենք կարողացան ստեղծել Հայաստանի առաջին համակարգչային ցանցը: 1993-ին մեկնարկած աշխատանքներն մեկ տարի անց  ավարտված էին, 1994-ի ապրիլի 21-ին դրանք ներկայացվեցին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին, ով, Սահակյանի պատմելով, զարմացել էր, այնուհետեւ համացանցի միջոցով մտել էին ԱՄՆ Կոնգրեսի գրադարան, գրքեր ցույց տվել:

Գիտական համակարգչային ցանցում առաջինն ընդգրկվել էին ԻԱՊԻ-ն, ԳԱԱ նախագահությունը, Պարիս Հերունու գլխավորած Ռադիոֆիզիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտը, Երեւանի ֆիզիկայի ինստիտուտը: Քաղաքային ցանցն այս հաստատությունների միջեւ ԻԱՊԻ-ն էր ստեղծել, իսկ ԵՖԻ-ն «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի օգնությամբ ձեռք բերած արբանյակային անտենայի միջոցով արբանյակային կապ էր հաստատել դրսի հետ: Ավելի ուշ ցանցին միացավ նաեւ Բյուրականի աստղադիտարանը:    

Վլադիմիր Սահակյանը պատմում է, որ այսօր իրենց ստեղծածը ժամանակի ընթացքում դարձել է հզոր ցանց, որին միացել է շուրջ 70 կազմակերպություն: Սա գիտակրթական ցանց է, որն առանձին մուտք ունի ինտերնետ, այն միացած է «GÉANT» համաեվրոպական ցանցին (միավորում է 38 երկիր) եւ ապահովում է Հայաստանի գիտական հիմնարկների կապը եվրոպական գիտակրթական հաստատությունների հետ:

Տարածաշրջանի առաջին կլաստերը՝ Հայաստանում

2003-ին Ինֆորմատիկայի եւ ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտն ստեղծել է Հայաստանի առաջին հաշվողական կլաստերը, որի մասին հայտարարվեց 2004-ին: Ցուցադրությունից եւ թեստավորումից հետո այն մեծ ուշադրություն գրավեց. կլաստերն առաջինն էր նաեւ տարածաշրջանում:

Միջազգային գիտատեխնիկական կենտրոնի (ISTC) ֆինանսավորմամբ ինստիտուտը կլաստերներ տեղադրեց իր մոտ, ԵՊՀ-ում, ՀՊՃՀ-ում (Պոլիտեխնիկ), Ռադիոֆիզիկայի ԳՀԻ-ում: Այս կլաստերները մտան «Գրիդ» համակարգի մեջ: Վրացական կողմի խնդրանքով մի կլաստեր էլ ԻԱՊԻ-ն տեղադրել է Թբիլիսիի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետում, եւս մեկը՝ ԵՊՀ ֆիզֆակում, որոնք այնուհետ միացվել են վերոնշյալ «Գրիդ» համակարգին:

ԻԱՊԻ-ն ստեղծել է նաեւ օպերատիվ եւ երկարատեւ պահման պահեստներ, որտեղ կարող են տեղադրվել եւ մշակվել տվյալներ: Նման գործիքից օգտվում են, մասնավորապես, Հայաստանի ազգային գրադարանը, Բյուրականի աստղադիտարանը, մի շարք այլ ինստիտուտներ եւ կենտրոններ: Ինստիտուտը համագործակցում է արտակարգ իրավիճակների, բնապահպանության նախարարությունների հետ՝ իրականացնելով պիլոտային ծրագրեր, որոնք միտված են աշխատանքների թվայնացմանը, ժամանակակից մոտեցումներ եւ լուծումներ գտնելուն:

Ինստիտուտում կարելի է նաեւ կրթություն ստանալ

Ինֆորմատիկայի եւ ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտում գործում է մագիստրատուրա եւ ասպիրանտուրա: ԳԱԱ Միջազգային գիտակրթական կենտրոնի մագիստրատուրայի ինֆորմատիկայի եւ հաշվողական տեխնիկայի ամբիոնն այստեղ է, մասնագետներ են պատրաստում, համատեղ նախագծեր ունեն արտերկրի գիտակրթական հաստատությունների հետ: Օրինակ՝ մագիստրատուրայի ուսանողներին 6 ամսով ուղարկում են Ֆրանսիա, ամեն տարի 8 մագիստրանտ ստանում է նման հնարավորություն: Ինստիտուտը նաեւ ամեն տարի 4 ամսով ասպիրանտներ է ուղարկում Ֆրանսիա: Մյուսների համար դրսից մասնագետներ են հրավիրում՝ դասախոսություններ կարդալու նպատակով:

Հայաստանում կա գիտաչափական տվյալներով զբաղվող կենտրոն, որն ԻԱՊԻ-ի ստորաբաժանումներից է եւ կոչվում է գիտական տեղեկատվության վերլուծության եւ մոնիտորինգի կենտրոն: Այն ստեղծվել է 2010-ին ԳԱԱ-ի եւ Գիտության պետական կոմիտեի հետ համատեղ:

Պատմական գիտությունների թեկնածուներ Արամ Միրզոյանն ու Էդիտա Գզոյանն աշխատում են այստեղ. Արամը ավագ գիտաշխատող է, Էդիտան՝ փոխտնօրենը: Այս կենտրոնի աշխատողները բազմապրոֆիլ են՝ կենսաբանից մինչեւ քաղաքագետ: Կենտրոնն ուսումնասիրում է Հայաստանի գիտության եւ տեխնոլոգիաների զարգացման խնդիրները, իրականացնում ոլորտի մոնիտորինգ, պատրաստում վիճակագրական եւ վերլուծական բնույթի տեղեկատվություն, կանխատեսումներ անում ոլորտի վերաբերյալ եւ տալիս գնահատականներ:

Գիտաչափությունը, մասնավորապես, ուսումնասիրում է գիտական ամսագրերում տպագրված հոդվածների քանակը, թեմատիկան եւ այլն: Էդիտան ասում է, որ ստացած գիտաչափական տվյալներն օգնում են, օրինակ, ավելի խորացնել կապը արտերկրի հետ: Ըստ կենտրոնի աշխատակիցների՝ յուրաքանչյուր գիտնական պետք է ծանոթ լինի գիտաչափության ոլորտին:

Ֆինանսաներից բողոքելն անիմաստ է, իսկ կադրերի հարցը լուրջ է

Մեր այցելած գրեթե բոլոր ինստիտուտներում երկու խնդիր կա՝ ֆինանսական եւ կադրային:

Վլադիմիր Սահակյանն ասում է, որ ֆինանսը կախված է աշխատողներից. եթե նրանք ակտիվ աշխատեն, գումարներ միշտ էլ կստանան: Տնօրենի խոսքով՝ Հայաստանը չի կարող գիտության ոլորտն այնպես ֆինանսավորել, ինչպես զարգացած երկրներն են անում: Պետության տված բազային ֆինանսավորումն այն հիմքն է, որի շուրջ սկսում են աշխատել՝ միաժամանակ դիմելով թեմատիկ, նպատակային-ծրագրային աշխատանքների ֆինանսավորման համար, նաեւ հայտ ներկայացնում դրամաշնորհային ծրագրերին, բացի դրանից՝ պայմանագրային աշխատանքներ կատարում: Այլ կերպ ասած՝ որքան շատ գործ անեն, այդքան շատ գումար կստանան:

«Մարդուն ինչքան փող տան, միշտ էլ ասելու է՝ քիչ է, ուրեմն պետք է ընդունել եղած վիճակը եւ դրա հիմքի վրա ստեղծել քո աշխատանքն այնպես, որպեսզի արդյունավետ լինի»,- ասում է տնօրեն Սահակյանը:

ԻԱՊԻ
Infogram

Ինֆորմատիկայի եւ ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտում կադրային հարցն ամենացավոտն է: Այստեղ պատրաստում են մասնագետներ, որոնց մասնավոր ընկերությունները փախցնում են: Տնօրենն ասում է, թե երիտասարդներին չի կարող մեղադրել, քանի որ նրանց մասնավորը բավականին բարձր աշխատավարձերով գործ է առաջարկում, որոշները նաեւ բարձր պաշտոններ են զբաղեցնում այդ ընկերություններում: «Մենք սա ընդունում ենք որպես բնական բան: Միջազգային նախագծերն ի՞նչն են ֆինանսավորում՝ ճանապարհածախս, գործուղում, տեխնիկայի ձեռքբերում, բայց մշտական աշխատավարձ չեն տալիս: Մշտական աշխատավարձ կարող է լինել այն դեպքում, երբ կա հատուկ պետպատվեր: Մեզ մոտ նման խոշոր պատվերներ չկան, եթե լինեն, ապա երիտասարդին կարող ենք նստեցնել այստեղ, եւ նրան ձեռնտու կլինի աշխատել այն հիմնարկում, որտեղ պատրաստվել է»,- նշում է մեր զրուցակիցը:

Ըստ նրա՝ գիտնականն ազատություն է սիրում, բայց հաճախ մասնավոր ընկերությունները, բարձր աշխատավարձ վճարելով, «գնում են» այդ ազատությունը: Վ. Սահակյանը նկատում է, որ այդ պատճառով երիտասարդների մի մասն ասպիրանտուրայից հետո էլ մնում է ինստիտուտում: Նաեւ դեպքեր են եղել են, երբ երիտասարդ գիտնականները մասնավոր սեկտորից վերադարձել են ինստիտուտ:

Վլադիմիր Սահակյանը վերջին 3 տարիներին աշխատակիցների թիվը կրճատել է՝ մյուսների աշխատավարձը բարձրացնելու համար: Ասում է, թե ինստիտուտում պետք է մնան լավերը, ապա հավելում, որ հիմնականում կրճատել է համատեղության կարգով աշխատողներին, բայց նրանք էլ ցանկության դեպքում կարող են աշխատել պայմանագրային հիմունքներով:

2016-2018 թթ., ըստ Վ. Սահակյանի, աշխատողների ընդհանուր թիվը եղել է համապատասխանաբար 180, 170, ապա՝ 160: Շուրջ 40 հոգի ստանում է նվազագույն աշխատավարձ (օրենքով՝ Հայաստանում ամսական նվազագույն «մաքուր» աշխատավարձը 55.000 դրամ է), ամենաբարձր «մաքուր» աշխատավարձն էլ (բազային) 150.000 դրամ է, որն ստանում են գիտական ստորաբաժանումների եւ ուղղությունների ղեկավարները:  

ԻԱՊԻ-ն 2016-ին ստացել է 40 մլն դրամ դրամաշնորհ, 2017-ին՝ 60 մլն, այս տարի՝ 70 մլն:

Տնօրենի հավաստիացմամբ՝ փորձը մեծ բան է գիտության մեջ, եւ սա է պատճառը, որ շատ տեղերում գիտնականները տարիքով անձինք են: Սահակյանի կարծիքով՝ գիտական տարիքի սկիզբը 40-ն է, մինչ այդ մարդը գիտական աստիճան է ստանում, աշխատում է, թրծվում, գիտնականի համար տարիքային գագաթնակետն էլ, ըստ մեր զրուցակցի, 60-ն է, երբ անձն ունի թե՛ փորձ, թե՛ էներգիա, իսկ դրանից հետո էներգիան աստիճանաբար նվազում է: Միաժամանակ նկատում է, թե քանի որ դեպի գիտություն գնացող երիտասարդները քիչ են, Հայաստանում ամեն տարի մոտ 5 տոկոսով գիտնականների թիվը կնվազի:

Նշենք նաեւ, որ ԻԱՊԻ-ում շենքային պայմաններից չեն դժգոհում, ջեռուցումն ապահովվում է կաթսայատան միջոցով, առաջիկայում ծրագրում են արեւային էներգիայի պանելներ տեղադրել տանիքին, ինչի շնորհիվ հնարավոր կլինի խնայողություններ անել:

Ինչպես օգտագործել գիտնականների փորձը պետական համակարգում

Վլադիմիր Սահակյանը կառավարությանն առաջարկում է նախարարություններում ստեղծել ոլորտներին համապատասխան գիտնականների խորհուրդներ, հասկանալ, թե տվյալ ոլորտը զարգացնելու համար ինչ է պետք, որպեսզի տնտեսությունը գիտականորեն հիմնավորված լինի:

Նախարարությունները նաեւ գիտական բաժիններ պիտի ունենան, որոնք կմասնակցեն տարբեր նախագծերի մշակմանը: Փոխարենը, ըստ Սահակյանի, կառավարությունն ինչ-որ նախագիծ է մշակում, ապա ուղարկում ակադեմիայի ինստիտուտներին՝ ասելով, թե 3 օրում պատասխանեն՝ լավ է, վատ է: «3 օրում ո՞նց ստուգես»,- հարցնում է Վ. Սահակյանն ու ասում, որ նման դեպքերում, որպես կանոն, պատասխանում են, թե դիտողություն չունեն, քանի որ ճիշտ եզրակացության համար ժամանակ է պետք, այնինչ շտապ նախագծերը սովորաբար վատ ավարտ են ունենում:

Գիտական ինստիտուտը նոր նախագիծ է առաջարկում կառավարությանը

Եթե կառավարությունն օժանդակի ԻԱՊԻ-ին, ապա Հայաստանն առաջիկայում կարող է ունենալ սուպերհամակարգչային կենտրոն, որն ամենահզորը կլինի տարածաշրջանում: Կենտրոնի միջոցով բազմաթիվ հարցեր են լուծելու՝ բնապահպանությունից մինչեւ պաշտպանության ոլորտ, օրինակ՝ Սեւանա լճի, պետական սահմանի մշտադիտարկում: Վլադիմիր Սահակյանն ասում է, որ մենք թվային միջավայր պիտի ստեղծենք, իսկ կենտրոնի առկայությունը թռիչքային առաջընթաց է ապահովելու դրա համար:

«Սուպերկոմպյուտերային կենտրոնը մեզ նվեր են տալիս Ֆրանսիայից, ամբողջ տեխնիկան նվեր է, միայն պետք է կարողանանք ընդունել այն, նվերի համար համապատասխան պայմաններ ապահովել՝ ջրային սառեցման համակարգ, հատուկ տրանսֆորմատոր եւ այլն»,- նշում է տնօրենը:

Կենտրոնն ունենալու դեպքում կարող են պատվերներ ընդունել նաեւ արտասահմանից: Առաջարկի մասին ԻԱՊԻ-ն տեղեկացրել է տրանսպորտի, կապի եւ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների նախարարությանը թե՛ նախորդ, թե՛ ներկա իշխանությունների օրոք: Առայժմ սպասում են պատասխանի:  

Լուսանկարները՝ Նարեկ Ալեքսանյանի

Մեկնաբանություններ (1)

Արտակ Չալգուշյան
Այս մեր շատ սիրելի գիտնականները ինչու են միշտ պետության ձվերից բռնում և պոկ չեն գալիս։ Բարեբախտաբար այս անգամ պետությունը իգական է և հետևաբար այդ անել նրանց այս անգամ չի հաջիղվի։ Այդպես էլ չսովորեցինք կորպորացիաներ ստեղծել որոնք ինքնաբավ և սեփական շահույթով իրենց գոյությունը ոչ միայն պահպանում այլև զարգանում ու աշխատանքով են ապահովում մեր շատ սիրելի գիտնականներին։ Վեջապես պիտի գիտակցել պետության գործառույթների սահմանը և հետևաբար նայել այսպես կոչվաճ պրայվետ սեկտորին։ Նույնը վերաբերվում է շատ ՀՀԿ ականների։ Նրանց ապագան այլևս պետական սեկտրում Չէ քանի որ նրանց սատարող բավարար ծմեծության ընտրաԶանգված չկա իսկ ընտրությունները այլևս «արդար» հիմունքների վրա են՝ ով ավելի բիջ դուրս կգա հիմունքներով։ Նրանք կարող են ապագա գտնել միայն պրայվտ սեկտորում։ Ընկերներ սովորեք կորպորացիաններ ստեղծել։ Կազմակերպիւթյունը ավելի կարևոր է քան թէ անգլուխ գիտնականը որ չգիտի ինչի վրա աշխատի։ Սա ողբերգությիւն է։

Մեկնաբանել

Լատինատառ հայերենով գրված մեկնաբանությունները չեն հրապարակվի խմբագրության կողմից։