Զարուհի Մուրադյան նկարչուհի, ցմահ դատապարտյալների հարցերով քաղաքացիական նախաձեռնության անդամ

Բաց նամակ արդեն նախկին արդարադատության նախարար Հրայր Թովմասյանին

Երեք տարուց քիչ ավել Դուք պաշտոնավարեցիք որպես արդարադատության նախարար: Ձեր նշանակման առաջին ամիսներին շատերը հույսեր էին կապում մեր հիվանդ արդարադատության ոլորտում փոփոխություններ տեսնելու համար: Մեզ՝ ցմահ դատապարտյալների հարցերով քաղաքացիական նախաձեռնության անդամներին, Դուք առաջին անգամ ընդունեցիք 2011 փետրվարին: Դրանից օրեր առաջ պայմանական վաղաժամկետ ազատվել էր Սյունիքի նախկին մարզպետ Սուրիկ Խաչատրյանի հորեղբորորդի Մայիս Խաչատրյանը, ով դիտավորյալ սպանության մեղադրանքով 12 տարվա ազատազրկման էր դատապարտվել 2004 թ-ին:

Մեր զրույցի ժամանակ անդրադարձանք նաև արդարադատության ընտրովի կիրառման այդ թարմ օրինակին: Մեր հանդիպումն անցավ ընկերական մթնոլորտում: Դուք պատմում էիք Ձեր մեծ ծրագրերից բանտաշինության ոլորտում: Մենք փորձում էինք սևեռել Ձեր ուշադրությունը մարդկային առանձին ճակատագրերի վրա: Մասնավորապես` մենք Ձեզ կոչ էինք անում Ձեր իրավասությունների շրջանակում ուսումնասիրել և հիմքեր գտնել 1990-ականների վիճելի դատավճիռներով քրեական գործերի վերաբացման համար:

Խոսեցինք ցմահ դատապարտյալներ Մհեր Ենոքյանի ու Սողոմոն Քոչարյանի գործերից, նրանց փախուստներից: Այդ ժամանակ տպագրվել էին Մհերի նամակները մամուլում, որտեղ նա բարձրաձայնել էր Հայաստանում ցմահ դատապարտյալների, դատական հնարավոր սխալների մասին: Դուք խոստացաք մեկ ամիս հետո պատասխանել մեզ: Սակայն 2-3 ամիս ապարդյուն սպասելուց հետո, ԱՆ շենքի նախասրահում կարողացանք «բռնացնել» Ձեզ՝ պնդելով ընդունել մեզ:

Այս անգամ հանդիպումը կրում էր պաշտոնական և ոչ բարեկամական բնույթ: Չփարատելով մեր հարցերից, խնդրանքներից և ոչ մեկը՝ Դուք նշեցիք, որ հանգիստ խղճով բարձին եք դնում Ձեր գլուխը: Դրանից հետո երբ մենք կոնկրետ օրինակով էինք ներկայացնում խնդիրը՝ մեզ մեղադրում էին, թե ինչու եք մեկ մարդու ճակատագրի անդրադառնում, երբ խոսում էինք ընդհանուր, գլոբալ խնդրից, ասում էին՝ կոնկրետ օրինակ բերեք: Քաջ գիտակցում ենք, որ Դուք դատական ատյան չեք ներկայացնում, բայց գործերի ուսումնասիրություն կարելի էր նախաձեռնել, կարելի էր վեր հանել 90-ականների կասկածելի դատավճիռները:  

Արդեն 3 ու կես տարի է՝ մեր խումբը Հելսինկյան կոմիտեի հետ միասին անցկացնում է կլոր սեղաններ, հանդիպումներ, կոնֆերանսներ, ուսումնասիրում ու ներկայացնում գործերի վերաբացման, դատական սխալների վերհանման միջազգային փորձը, հանդես գալիս օրենսդրական առաջարկություններով: Մեր խմբի անդամներից մեկը, ստանալով պաշտոնական թույլտվություն, դատարանների արխիվում ուսումնասիրում ու «Հետք» կայքում լուսաբանում է ցմահ դատապարտյալների գործեր, որոնք քննվել են խախտումներով, բռնություններով: Միայն այդ լուսաբանումները կարող էին գործերին ինչ-որ կերպ անդրադառնալու խթան լինել… Մինչդեռ պարբերաբար լսում ենք լուրեր, որ անգամ ԱՄՆ-ում կամ Եվրոպայում (որտեղ իրավական համակարգը Հայաստանի հետ չես համեմատի) տասնյակ տարի առաջ դատապարտվածների գործեր են վերաբացվում, մարդիկ ճանաչվում են անմեղ ու վերադառնում ընտանիք:

Դուք արդեն նախարար չեք և չեք կարող օգտակար լինել, օրինակ, երկկողմանի ծնողազուրկ Ցոլակ Պողոսյանին, ով լինելով ամենաթույլ ու խոցելի զինծառայողն իրենց զորամասում, 2005 թ-ին դատապարտվել է ցմահ ազատազրկման՝ մեղադրվելով իր մտերիմ ընկերոջ սպանության մեջ: Չեք կարող օգտակար լինել դարձյալ նախկին զինծառայող Արթուր Մկրտչյանին, ով 18 տարի պնդում է, որ չի կատարել 5 համածառակիցների սպանությունը, որ անմեղ է: Դա են պնդում անգամ տուժողների հարազատները: Դուք այլևս երբեք չեք կարող դիմել ՀՀ նախագահին, իսկ ունեիք այդ իրավունքը, ներում շնորհել Արցախյան պատերազմի մասնակից, պարսկահպատակ ադրբեջանցու սպանության մեղադրանքով 19 տարի առաջ՝ 1995-ին մահապատժի դատապարված Սողոմոն Քոչարյանին, որի 19-ամյա դուստը՝Սյուզին, կորցնելով հորն ազատության մեջ տեսնելու հույսը, ինքնասպան եղավ երկու ամիս առաջ: Դուք չեք կարող օգնել զինվոր Հայկ Թորոսյանին, ով ինքն է զոհ դարձել հայոց բանակում տիրող արատավոր բարքերին ու հիմա 28-ամյա տղան ուղեղի կաթվածով պատիժ է կրում՝ տեսողության կորստի վտանգով: Այս դատապարտյալների շարքը կարելի է շարունակել՝ Արթուր Քոչարյան, Էմիլ Չիվթչյան…

Այս 3 տարիների ընթացքում Դուք չայցելեցիք ՀՀ-ում 100-ից ավելի ցմահ դատապարտյալներից և ոչ մեկին (3 ցմահ դատապարտյալ այս ընթացքում մահացել է), չնայած նրանցից ոմանց կողմից գործերի վերաբացման պահանջով հայտարարած հացադուլներին, դիմումներին, որտեղ խնդրում էին այցելել ու լսել իրենց:

Համեմատության համար գրեմ, որ 18 տարի բանտում գտնվող ցմահ դատապարտյալ Մհեր Ենոքյանն այս 3 տարում երեք գիրք է հրատարակել մեր աջակցությամբ, ընդունվել ու գերազանց սովորում է Սլավոնական համալսարանում, աշխատում է և բանտից թղթակցում «Հետք» կայքին: Սակայն նախարարությունից և քրեակատարողական համակարգից և ոչ մի պաշտոնյա չի մասնակցել բազմաթիվ շնորհանդեսների: Իսկ դատապարտյալի նման վարքը ցանկացած այլ իրավական երկրում կարող էր խրախուսանքների ու օրինակ ցույց տալու առիթ դառնալ:

Դուք հեռացաք՝ չփրկելով գեթ մեկ ճակատագիր, Ձեզնից հետո թողնելով Եվրոպայից ստացված գրանտներով դատաիրավական ոլորտի բարեփոխումների մասին միֆը, ՀՀԿ կրծքանշանը և առանց դատարանի որոշման դատական հարկադիր կատարման ծառայության միջոցով 5000-ական դրամ տուգանքների դիմաց քաղաքացիների ունեցվածքը կալանքի տակ դնելու մասին օրենքը, որի զոհերից մեկն էլ տողերիս հեղինակն է:

Հ.Գ. Կարող է հարց առաջանալ՝ ինչո՞ւ եմ գրում այս նամակը: Պատասխանեմ. այն ավելի շատ ուղղված է նորանշանակ նախարար Հովհաննես Մանուկյանին: Համոզված եմ, որ նա ծանոթանալով այս նամակին ու վերը բերված հղումների ներքո հոդվածներին՝ կփորձի գոնե մի քանի խեղված ճակատագրեր փրկել իր պաշտոնավարման օրոք: