![](/static/articles/05/91/92/l-p1C9DSrVBA.jpg)
Գագիկ Ղազինյան. «Հասարակությունը պետք է չհանդուրժի ցանկացած այլ մոտեցում, քան արդարադատությունն է»
«Հետքի» զրույցը ԵՊՀ իրավագիտության ֆակուլտետի դեկան, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, ՀՀ վաստակավոր իրավաբան Գագիկ Ղազինյանի հետ քրեական արդարադատության ոլորտում առկա խնդիրների մասին է:
- Պարոն Ղազինյան, ովքե՞ր են Ձեզ մոտ սովորում, ովքե՞ր են մեր ապագա իրավաբանները:
- Ես հարցը կձևակերպեի մի փոքր այլ կերպ. հասարակությունը ինչպիսի՞ պահանջներ է ներկայացնում ապագա իրավաբաններին, ինչպիսի՞ն է ուզում տեսնել ապագայում արդարադատություն իրականացնողներին: Այսինքն` հասարակությունը պետք է լինի պահանջատեր, թե ինչպիսի արդարադատություն է ուզում ունենալ: Եթե չկա հասարակական պահանջարկ որևէ բանի նկատմամբ, դժվար է ակնկալել ցանկալի արդյունք: Հասարակության առանձին անդամների մոտ, իհարկե, միշտ էլ կա նման պահանջարկ, սակայն խոսքը վերաբերում է ընդհանուր հասարակական պահանջարկին: Հենց հասարակությունն է, որ պետք է չհանդուրժի ցանկացած այլ մոտեցում, քան օրենքի առաջ բոլորի հավասարության վրա հիմնված արդարադատությունն է: Իսկ հանրային պահանջը չի կարող դատարկ տեղում ձևավորվել: Պիտի հասարակությունն այնպիսին լինի, որ համապատասխան պահանջարկ ձևավորի հասարակական կյանքի ցանկացած ոլորտում:
Ունե՞նք արդյոք կրթության ոլորտում հասարակական նման պահանջարկ: Իհարկե` ոչ: Եթե ունենայինք, ապա հասարակությունը չպետք է հանդուրժեր թերի մասնագետին, և բուհերն էլ չէին թողարկի վերջիններիս: Եթե դրան էլ գումարենք մարդկային որակները, ինչը շատ կարևոր է մեր մասնագիտության դեպքում, ապա պատկերը ամբողջական կդառնա: Բարձրակարգ իրավաբանը պետք է լինի, առաջին հերթին, լավ քաղաքացի, պարկեշտ մարդ, քանի որ նույնիսկ կատարյալ իրավաբանական գիտելիքներ ունեցող, սակայն վատ մարդը չարիք է հասարակության համար: Աստված չանի` իշխանություն ունենա այդ տեսակը:
- Շա՞տ են իրավաբանականում դատավորների, դատախազների երեխաները:
- Հիշում եմ, սովետական տարիներին մամուլում բանավեճ ծավալվեց, թե ճիշտ է, արդյոք, որ իրավաբանի երեխան իրավաբան է դառնում, բժշկի երեխան` բժիշկ: Ոմանք քննադատում էին և բացասաբար էին վերաբերում այդ երևույթին: Սակայն, ես համոզված եմ, որ մասնագիտության փոխանցումը սերնդից սերունդ դրական երևույթ է, եթե իհարկե, դրա բոլոր օբյեկտիվ նախապայմաններն առկա են: Մի խոսքով, ընտանեկան մասնագիտական ավանդույթները պահպանելուն ես կողմ եմ, եթե կան բոլոր անհրաժեշտ նախադրյալները:
- Հարցիս մեջ ենթատեքստ կար. խոսքը իրավաբանի` ռեյտինգային, շահութաբեր մասնագիտության մասին է, որով պաշտոնյաները ձգտում են իրենց երեխաների համար լավ ապագա ապահովել:
- Իրավագիտությունը էլիտար է համարվում ամբողջ աշխարհում, իր կարևորության, հասարակական կյանքի անխտիր բոլոր բնագավառներում իր պահանջվածության համար, և դրանով էլ պայմաանավորված` բարձր վարձատրվող: Հաճախ մարդիկ մտածում են` իրավաբանի կարգավիճակը շահութաբեր է, ուրեմն թող մեր երեխաները սովորեն իրավագիտության ֆակուլտետում: Այս երևույթին հաճախ կարելի է հանդիպել մեր կամ մեր նման երկրներում: Եթե երեխան արժանիքներ չունի, ինչու եք նրան ձգտում իրավաբան դարձնել, որպեսզի հասարակության համար չարիք դառնա:
- Քրեագիտական գենետիկայի մասնագիտացման մասին երբևէ մտածե՞լ եք: Մի ճյուղ, որը հանցագործի նույնականացման հարցում այսօր հավասարը չունի աշխարհում: Այս մասին առաջարկ է ներկայացրել ԱԺ-ին ցմահ դատապարտյալ Մհեր Ենոքյանը:
- Իհարկե, շատ կարևոր ոլորտ է, լավ կլինի ունենանք մասնագետներ: Բայց արդյո՞ք այնքան, որ դրա համար ամբիոն կամ մասնագիտացում բացենք: Իմ կածիքով, շատ նեղ է: Բժշկական համալսարանում արդարացված է, որ բացվել է բժշկական գենետիկայի ամբիոն: Նախկինում մենք անգամ 5 հոգանոց մասնագիտացումներ ունեինք մագիստրատուրայում: Այս պահին մասնագիտացման մագիստրանտների նվազագույն թիվը 10-ն է, և խիստ կասկածում եմ, որ այդ մասնագիտացմամբ մասնագիտանալու այդքան պահանջարկ լինի:
- Քրեակատարողական ծառայողներն այսօր ովքե՞ր են: Նախկին ոստիկանական համակարգի աշխատակիցը դարձավ արդարադատության համակարգի աշխատող: Ի՞նչ փոխվեց:
- Այսօր մեր ֆակուլտետի մագիստրատուրայում ունենք Կրիմինալոգիա մագիստրոսական ծրագիր, որտեղ սովորում են իրավաբաններ, սոցիոլոգներ և հոգեբաններ: Արդեն ունենք առաջին շրջանավարտները, որոնց մի մասը հավակնում է աշխատելու արդարադատության նախարարությունում ձևավորվող պրոբացիոն ծառայությունում: Նույնիսկ այդ շրջանավարտների մի մասը հաջողությամբ հարցազրույցներ է անցել այդ ծառայությունում աշխատանքի անցնելու համար: Ես համոզված եմ, որ շատ ավելի արդյունավետ է ի սկզբանե պատրաստել համապատասխան մասնագետներ, քան հետագայում մի քանի անգամ ավելի ծախսեր կատարել տարբեր տեսակի վերապատրաստումների նպատակով: Այսօր ՀՀ դատավորներից յուրաքանչյուրը տարբեր վերապատրաստման ծրագրերի է մասնակցել Հայաստանում և արտերկրում, և հարց է, թե ինչքանով են այդ վերապատրաստումները ծառայել իրենց նպատակին: Գալով քրեակատարողական հիմնարկներին`նշեմ, որ այսօր այն մտավախությունը կա, որ յուրաքանչյուր ոք, հայտնվելով այդ կառույցներում, մեծ հավանականությամբ վտանգի տակ է դնում իր` որպես լիարժեք անդամ հասարակություն վերադառնալու հնարավորությունը: Արտասահմանյան քաղաքակիրթ երկրներում հաճախակի եմ այցելել քրեակատարողական հիմնարկներ: Նկատել եմ, որ ամեն ինչ արվում է, որպեսզի այնտեղ հայտնված անձը չկտրվի այն միջավայրից, որտեղ նա վերադառնալու է որոշակի ժամանակ անց: Կարծում եմ, որ մեր համապատասխան կառույցները դեռևս շատ անելիքներ ունեն նման գործելաոճ որդեգրելու համար:
- Դուք նշանակվել եք քրեակատարողական օրենսգրքի նախագիծը մշակող խմբի ղեկավար: Երբ կարդում եմ այդ օրենսգիրքը, տպավորություն է, թե մտածողությունը ռեպրեսիվ է: Ի՞նչ անել:
- Միգուցե կրկնում եմ, երբ հասարակական պահանջից եմ խոսում, բայց նորից նույն խնդրին պետք է վերադառնամ: Պատկերացրեք, որ հասարակությունը նման է անապատի, որտեղ մենք փորձում ենք առանձին դեպքերում օազիսներ ձևավորել: Այդ օազիսները երկար կյանք ունենալ չեն կարող, կամ նրանք պետք է ընդլայնվեն և ամբողջ անապատը ծածկեն կանաչով, կամ անխուսափելիորեն ավազը մի օր այդ օազիսներն էլ կծածկի: Այլ լուծում չկա, քանի որ նման օազիսները երկար գոյատևել չեն կարող:
Քրեակատարողական ոլորտը ամենախնդրահարույցն է եղել տասնամյակներ շարունակ՝ սկսած սովետական տարիներից: Կարծես` հակահասարակական վարքագիծ դրսևորելուն ունակ սերնդի պատրաստման տեղ լինի: Չեմ ուզում ասել` ՔԿՀ-ներում հանցագործներ ենք պատրաստում կամ կրթում, բայց դրա համար բոլոր նպաստավոր պայմաններն առկա են: Եվ այդ կառույցներում հայտնված ոչ բոլորն են, որ կարող են դրսևորել համապատասխան կամքի ուժ և չկոտրվել: Նման պայմաններում անհրաժեշտ է փորձել և առաջադիմական օրենսդրական կարգավորումների և դրանք կյանքում հնարավորինս նպատակային կիրառելու միջոցով հասնել այս ոլորտում իրավիճակի սկզբունքային փոփոխության:
- Մի քանի տարի առաջ էր՝ կոնֆերանսներից մեկի ժամանակ մեջբերեցիք Ամալյա Կոստանյանի միտքը՝ ամենավատ ընտրական օրենսգրքով ամենալավ ընտրություններ իրականացնելու մասին: Հիմա՞ էլ եք այդպես կարծում:
- Հիմա՝ ավելի քան: Առաջ կարծում էի, որ ցանկալի արդյունքի հասնելու համար 50-50 տոկոսային հարաբերակցություն է պետք լավ օրենքի ու լավ կիրառության միջև: Հիմա համոզված եմ, որ այդ հարաբերակցությունը նույնիսկ ավելի կարևորվում է ի օգուտ լավ կիրառության: Կարճ ասած, գերադասելի է ունենալ թերի օրենք՝ կատարյալ կիրառությամբ, քան կատարյալ օրենք, որը չի գործում: Հաճախ այսպիսի մեղադրանքներ են հնչում. ի՞նչ է՝ վատն է մեր Սահմանադրությունը, որ ուզում են փոխել, արդյո՞ք հնարավոր չէ գործող Սահմանադրությամբ հասնել ավելի լավ արդյունքների: Մասամբ համաձայն եմ այդ հարցադրման հետ: Իհարկե, նաև գործող Սահմանադրությունը, ցանկության դեպքում, կարող է արդյունավետ կիրառվել: Բայց միևնույն ժամանակ, ով կարող է ժխտել, որ փոփոխությունների արդյունքում սուբյեկտիվ կիրառության հայեցողության շրջանակները կարող են սահմանափակել: Օրինակ` շատ ենք ուզում դատական համակարգի արդյունավետությունը բարձրացնել: Բայց խոչընդոտող հանգամանքներ կան հենց Սահմանադրության մեջ: Նույն Արդարադատության խորհրդի հետ կապված՝ վերջինիս կազմը ձևավորման կարգը, լիազորությունները, գործունեության կարգը և այլն: Այսինքն, որպեսզի ունենանք դատական համակարգի անկախության երաշխավոր Արդարադատության խորհուրդ, ինչը վերջինիս սահմանադրական լիազորությունն է, պետք է համապատասխան փոփոխություններ կատարվեն հենց գործող Սահմանադրության մեջ, որպեսզի Արդարադատության խորհուրդը լիարժեք կարողանա կատարել իր սահմանադրական լիազորությունները. այն է` ունենա ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին անկախություն, ներքին` դատական համակարգից, արտաքին` իշխանության մյուս թևերից, որպեսզի չվերածվի դատական համակարգը սպասարկող ներքին կառույցի:
- Երբ հանրապետության նախագահն է նշանակում դատավորներին, դատավորները կարո՞ղ են, արդյոք, լինել անկախ գործադիր իշխանությունից:
- Սահմանադրական բարեփոխումների որոշ դրույթների քննարկման ժամանակ իրավապաշտպան Ավետիք Իշխանյանը նման հարց բարձրացրեց: Կարծում եմ, որ այսօր գործող սահմանադրաիրավական և օրենսդրական արդեն նկարագրածս թերի կարգավորման պայմաններում, Արդարադատության խորհրդի կողմից իր լիազորությունների իրականացմանն առնչվող նախագահի այդ գործառույթը որոշակի դրական ազդեցություն ունի դատական համակարգի կազմավորման և գործունեության հարցում: Իսկ ապագայում, երբ մեզ կհաջողվի սահմանադրական և օրենսդրական մակարդակով ապահովել Արդարադատության խորհրդի, իրոք, անկախ կազմավորումը և գործունեությունը, արդեն իշխանության որևէ թևի, այդ թվում նաև նախագահի, առնչությունը դատական իշխանության կազմավորմանն և գործունեությանը անթույլատրելի կլինի:
- Պարոն Ղազինյան, իսկ ե՞րբ կլինի Ձեր նշած «վաղը»:
- Եթե կարողացանք իրագործել այն գաղափարները, որոնք կապահովեն ԱԽ ներքին ու արտաքին անկախությունը, ապա լուրջ քայլ կկատարենք անկախ դատական իշխանություն ձևավորելու գործում, ինչը քաղաքացիական հասարակության, իրավական պետության ամենակարևոր պայմանն է:
- Երդվյալ ատենակալների ինստիտուտին ինչպե՞ս եք վերաբերում:
- 1995թ. մեր Սահմանադրությամբ նախատեսված էր այդ ինստիտուտը, բայց չգործեց: Ես հիմա էլ այն կարծիքին եմ, որ երդվյալների ինստիտուտը կարող է արդյունավետ գործել 2 իրավիճակում՝ խիստ զարգացած հասարակություններում և դեռևս չձևավորված: Մենք միջին վիճակում ենք: Մեզ մոտ գտնել 6, 10, 12 երդվյալ ատենակալին ներկայացվող պահանջները բավարարող քաղաքացի, բավականին դժվար է:
- Մի՞թե մեկ դատավորի վրա ներազդելն ավելի հեշտ չէ, քան 12-ի:
- Դատավորները ամենաշատն են ուզում, որ նախատեսվի երդվյալ ատենակալների ինստիտուտը, քանի որ այդ դեպքում պատասխանատվությունը ամբողջությամբ իրենք չեն կրի: Հիմա քննարկվում է մի գաղափար, որ առանձնապես ծանր հանցագործությունների գործերով հնարավորություն տրվի որոշակի նախապայմաններով երդվյալների մասնակցությամբ արդրադատություն իրականացնել: Այս հարցը լուրջ քննարկման կարիք ունի, քանի որ միանշանակ դրական կամ բացասական պատասխանել երդվյալների ինստիտուտի ներդրմանը մեր քրեական արդարադատության ոլորտում, բավականին դժվար է:
- Գալով անմեղներին՝ ի՞նչ եք կարծում՝ մեր բանտերում կա՞ն այդպիսիք:
- Ենթագիտակցաբար կարող եմ ասել` այո` հաշվի առնելով անկախությունից հետո այն օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ հանգամանքները, որոնց առկայության պայմաններում գործել և գործում են մեր իրավապահ մարմինները և դատարանները: Իրոք, չի բացառվում վերջիններիս առկայությունը: Աստված տա, դատական սխալներ չլինեն առանձնապես ծանր հանցագործությունների պարագայում: Օրինակ՝ սովետական տարիներին եղել են դեպքեր, երբ մահապատժի են ենթարկել մարդուն, հետո պարզվել է՝ անմեղ է: Բելառուսում նման դեպք եղավ, որ դարձավ քրիստոմատիայի օրինակ:
- ԱՄՆ-ում 327 դատապարտյալ 20-30 տարի անց պահպանված իրեղեն ապացույցների ԴՆԹ թեստերով ճանաչվել է անմեղ, վերադարձել հասարակություն: Մեզ մոտ այդ ապացույցները ոչնչացված են: Ի՞նչ անել:
- Կոպիտ կարող է հնչել, սակայն պետք է մարդկային սրտացավություն դրանցից յուրաքանչյուրի նկատմամբ: Իհարկե, այսօրվա օրենսդրությամբ, երբ իրեղեն ապացույցները, դատավճիռները օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո ոչնչացվում են, դժվար է հավակնել որոշակի ժամանակ հետո դատավճիռների վերանայմանը: Իրեղեն ապացույցների ոչնչացման դեպքում սխալները վերանայելու հնարավորությունները խիստ սահմանափակ են: Քանի որ ի սկզբանե բացառել գործի քննության ընթացքում սխալների առկայություն, հնարավոր չէ, ուստի պետք է հնարավորություն ստեղծել այդ սխալները շտկելու համար: Իսկ ապացույցները ոչնչացնելու դեպքում, ինչը պահանջում է այսօրվա օրենսդրությունը, այդ գործընթացը շատ դժվար է իրականացնել:
- Ինչպե՞ս հասնել 1990-ականների գործերի վերաբացման, երբ իրեղեն ապացույցները ոչնչացված են, նոր հանգամանքներ գտնելը գործնականում գրեթե անհնար է:
- Դրա համար պետք է երկու նախապայման, իրավասու անձանց կամքը, ովքեր ուզում են շտկել հնարավոր սխալները, և երկրորդ` համապատասխան օրենսդրական կարգավորում, որը հնարավորություն է տալիս պահպանել իրեղեն ապացույցները գործի քննությունն ավարտելուց հետո: Երկրորդ պայմանը մեր ապագա քրեական դատավարության օրենսգրքում նախատեսված է: Մնում է հասնել դրա իրացմանը:
- Օրենքի առջև բոլորի հավասարության սահմանադրական սկզբունքը ե՞րբ կգործի մեզանում:
- Դուք հավատո՞ւմ եք Աստծուն:
- Այո՛…
- Աստծո երկրորդ գալստի դեպքում կարող է և սկսի գործել: Դա ցանկացած հասարակության երազանքն է, բայց որևէ հասարակության մեջ այն ամբողջությամբ իրացված չեք տեսնի:
- Հարաբերականորեն, գոնե հնարավո՞ր չէ հասնել դրան:
- Հարաբերականորեն ոչ միայն հնարավոր է, այլ անհրաժեշտ է: Երբեմն մամուլից տեղեկանում ենք, որ արտերկրում այսինչ պետության բարձրաստիճան պաշտոնյային կամ նրա զավակներին պատասխանատվության են ենթարկել, զարմանում ենք: Թղթի վրա մեզ մոտ էլ է գրված, որ օրենքի առջև հավասար են բոլորը: Եթե շատ ցանկանանք ունենալ այդպիսի հասարակություն և պահանջատեր լինենք, ուրեմն անպայման կունենանք: Բայց մեզ մոտ ամենամեծ խնդիրն անտարբերությունն է: Կա անվստահություն ամեն ինչի նկատմամբ` իշխանության թևերից բռնած վերջացրած առանձին պաշտոնյաներով: Բացառությունները չեմ հաշվում: Այդ անվստահությունն էլ հանգեցնում է անտարբերության: Հիմա մենք տեսնում ենք երևույթներ, որոնք խորացնում են անվստահությունը: Իսկ անտարբեր քաղաքացուց վտանգավոր ոչինչ չկա: Այդպես կարող ենք վտանգի տակ դնել ողջ հասարակության և նույնիսկ երկրի ապագան:
Մեկնաբանություններ (2)
Մեկնաբանել